⚔️ Yuddha Kanda

Sarga 65

53 shlokas

YK-65-1Yuddha Kanda 65.1

स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् । अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।6.65.1।।

sa tathoktastunirbhartsyakumbhakarṇomahodaram | abravīdrākṣasaśreṣṭhṃbhrātarṃrāvaṇṃtatḥ ||6.65.1||

Translation

तथा in that way, उक्तः having said, कुम्भकर्णः Kumbhakarna, महोदरम् to Mahodara, निर्भर्त्स्य warned, ततः then, राक्षसश्रेष्ठम् foremost of Rakshasas, रावणम् to Ravana, अब्रवीत् spoke.

Meaning

Kumbhakarna having heard Mahodara, warned him not to speak that way and spoke to Ravana, the foremost of Rakshasas.

YK-65-2Yuddha Kanda 65.2

सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः । रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।6.65.2।।

so'hṃtavabhayṃghorṃvadhāttasyadurātmanḥ | rāmasyādyapramārjāminirvairohisukhībhava ||6.65.2||

Translation

सःअहम् you, my, दुरात्मनः cruel minded, तस्यरामस्य that Rama's, वधात् with killing, तव your, घोरम् dreadful, भयम् fear, अद्य now, प्रमार्जामि will get rid of, निर्वैरः enmity, सुखी happily, भव you be.

Meaning

"You know me. I will get rid of your enmity killing the cruel minded Rama. Be fearless and happy now."

YK-65-3Yuddha Kanda 65.3

गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः । पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।6.65.3।।

garjanti na vṛthāśūrānirjalāivatoyadāḥ | paśyasampadyamānṃtugarjitṃyudhikarmaṇā ||6.65.3||

Translation

शूराः warriors, निर्जलाः waterless, तोयदाःइव cloud like, वृथा wasteful, न गर्जन्ति not roar, युधि in war, कर्मणा action, सम्पद्यमानम् having completed, गर्जितम् will roar, पश्य see.

Meaning

"Warriors will not roar wastefully like waterless clouds. You will see me roaring after having completed the action."

YK-65-4Yuddha Kanda 65.4

न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना । अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।6.65.4।।

na marṣayanticātmānṃsambhāvayatinātmanā | adarśayitvāśūrāstukarmakurvantiduṣkaram ||6.65.4||

Translation

शूराः warriors, आत्मानम् themselves, न आत्मना not themselves, सम्भावयतिम् glorify, न मर्षयन्ति not seek, अदर्शयित्वा without displaying, दुष्करम् difficult to accomplish, कर्म action, कुर्वन्ति will do.

Meaning

"Warriors do not tolerate even when glorified. They never praise themselves. They accomplish difficult deeds without displaying them."

YK-65-5Yuddha Kanda 65.5

विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् । श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।6.65.5।।

viklabānāmabuddhīnāṃrājñāpaṇḍitamāninām | śrṛṇvatāsaditamidṃtvādvidhānāṃmahodara ||6.65.5||

Translation

महोदर Mahodara, विक्लबानाम् cowardly, पण्डितमानिनाम् devoid of intellect, अबुद्धीनाम् not knowing anything, त्वद्विधानाम् as if knowing, श्रृण्वता on hearing, इदं this, सादितम् appeal.

Meaning

"O Mahodara! Your words of appeal will be accepted as cowardly, devoid of intellect and to those who do not know anything, it looks as if you know."

YK-65-6Yuddha Kanda 65.6

युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: । राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।6.65.6।।

yuddhekāpuruṣairnityṃbhavadbhiḥpriyavādibhi: | rājānamanugacchadbhiḥsarvṃkṛtyamoddhisāditam ||6.65.6||

Translation

युद्धे in combat, कापुरुषैः those men, नित्यम् ever, प्रियवादिभिः pleasing in talk, राजानम् to king, अनुगच्छद्भिः after going, भवद्भिः you also, सर्वम् all, कृत्यम् task, मोद्धि happy, सादितम् brought it to this state.

Meaning

"You, who always fear in combat, are talking pleasingly to the king , going after him happily brought the matter to this state."

YK-65-7Yuddha Kanda 65.7

राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् । राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।6.65.7।।

rājaśeṣākṛtālaṅkākṣīṇḥkośobalṃhatam | rājānamimamāsādyasuhṛcacihnamamitrakam ||6.65.7||

Translation

सुहृचचिह्नम् signs of friendliness, अमित्रकम् unfriendly, इमम् thus, राजानम् to a king, आसाद्य taking hold, कोशः treasury, क्षीणः reduced, बलम् army, हतम् destroyed, लङ्का Lanka, राजशेषा divested of its wealth, कृता to destroy.

Meaning

"The king is left alone in Lanka, which is divested of its wealth, and treasury reduced, and the army destroyed by unfriendly people pretending as good friends around him."

YK-65-8Yuddha Kanda 65.8

एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये । दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।6.65.8।।

eṣaniryāmyahṃyuddhamudyataśśatrunirjaye | durnayṃbhavatāmadyasamīkartuṃmihāhave ||6.65.8||

Translation

एषःअहम् I in this manner, शासत्रुनिर्जये over power the enemies, उद्यतः raised, आहवे battle, अद्य now, भवताम् to you, दुर्नयम् mistakes, समीकर्तुम् done by all together, युद्धम् war set out.

Meaning

"I am setting out in this manner to the battlefield, to overpower the enemies in the battle in order to redeem the mistakes done by all of you."

YK-65-9Yuddha Kanda 65.9

एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः । प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।6.65.9।।

evamuktavatovākyṃkumbhakarṇasyadhīmatḥ | pratyuvācatatovākyṃprahasanrākṣasādhipḥ ||6.65.9||

Translation

एवम् in that way, उक्तवतः having spoken, धीमतः wise, कुम्भकर्णस्य Kumbhakarna's, वाक्यम् words, ततः thereafter, राक्षसाधिपः Rakshasa king, प्रहसन् laughing, वाक्यम् words, प्रत्युवाच replied.

Meaning

Wise Kumbhakarna having spoken in that way, the Rakshasa king, Ravana laughed and replied in this way.

YK-65-10Yuddha Kanda 65.10

महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः । न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।6.65.10।।

mahodaro'yṃrāmāttuparitrasto na sṃśayḥ | na hirocayatetāta yuddhṃyuddhaviśārada ||6.65.10||

Translation

युद्धविशारद expert in combat, dear, अयम् this, महोदरः Mahodara, रामात् at Rama, परित्रस्तः terrified, संशयः doubt, न not, युद्धम् war, नरोचयतेहि will not desire to.

Meaning

"O dear! You are an expert in war! This Mahodara is terrified at Rama. He is not desiring war. There is no doubt."

YK-65-11Yuddha Kanda 65.11

कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च । गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।6.65.11।।

kaścinmetvatsamonāstisauhṛdenabalena ca | gacchaśatruvadhāyatvṃkumbhakarṇajayāya ca ||6.65.11||

Translation

कुम्भकर्ण Kumbakarna, सौहृदेन with friendly feeling at heart, बलेन च mighty, त्वत्समः equal to you, कश्चित् indeed, नास्ति not, त्वम् you, शत्रुवधाय by killing the enemy, जयाय च victorious, गच्छ will go.

Meaning

"O Kumbhakarna! There is none who is equal to you in might and friendliness at heart towards me. You go and be victorious by killing the enemies."

YK-65-12Yuddha Kanda 65.12

तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया । अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।6.65.12।।

tasmāttuśatrunāśārthṃbhavānsambodhitomayā | ayṃhikālassuhṛdāṃrākṣasānāmarindama ||6.65.12||

Translation

अरिन्दम one who is difficult to encounter, तस्मात्तु therefore, भवान् you, शत्रुनाशार्थम् for the sake of putting an end to the enemy, मया by me, सम्भोधितः awakened, अयम् these, राक्षसानाम् Rakshasas, सुहृदाम् tamer of enemies, कालःहि momentous period.

Meaning

"You are difficult to encounter. You have awakened for the sake of putting an end to the enemy. It is a momentous period for the Rakshasas, O tamer of enemies."

YK-65-13Yuddha Kanda 65.13

तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः । वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।6.65.13।।

tadgacchaśūlamādāyapāśahastaivāntakḥ | vānarānrājaputrau ca bhakṣyādityatejasā ||6.65.13||

Translation

तत् therefore, शूलम् trident, आदाय taking up, पाशहस्तः holding the noose in hand, अन्तकःइव like god of death, गच्छ proceed, वानरान् at Vanaras, आदित्यतेजसा shining like sun, राजपुत्रौ च with the prince, भक्ष्य to devour.

Meaning

"Therefore, taking up trident holding the noose in hand like the God of Death proceed to devour the monkeys as well as the two princes shining like the Sun."

YK-65-14Yuddha Kanda 65.14

समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः । रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।6.65.14।।

samālokyatuterūpṃvidraviṣyantivānarāḥ | rāmalakṣmaṇayoścāpihṛdayeprasphuṭiṣyatḥ ||6.65.14||

Translation

ते to you, रूपम् form, समालोक्य having observed, वानराः Vanaras, विद्रविष्यन्ति will flee, रामलक्ष्मणयोः Rama and Lakshmana, हृदयेचापि at heart, प्रस्फुटिष्यतः break.

Meaning

"Seeing your form, the Vanaras will run away, Rama and Lakshmana's heart will break."

YK-65-15Yuddha Kanda 65.15

एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् । पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।6.65.15।।

evamuktvāmahātejāḥkumbhakarṇṃmahābalam | punarjātamivātmānṃmenerākṣasapuṅgavḥ ||6.65.15||

Translation

महातेजाः highly energetic, राक्षसपुङ्गवः Rakshasa leader, महाबलम् mighty, कुम्भकर्णम् Kumbhakarna, एवम् in that way, उक्त्वा having spoken, आत्मानम् himself, पुनः again, जातम् इव like born again.

Meaning

The highly energetic king of Rakshasas having spoken like that to mighty Kumbhakarna, felt as if he had taken birth again.

YK-65-16Yuddha Kanda 65.16

कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् । बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।6.65.16।।

kumbhakarṇabalābhijñojānṃstasyaparākramam | babhūvamuditorājāśaśāṅkaivanirmalḥ ||6.65.16||

Translation

कुम्भकर्णबलाभिज्ञः Kumbhakarna's mighty strength, तस्य his, पराक्रमम् valour, जानन् knowing, राजking, मुदितः happy, शशाङ्कःइव like the moon, निर्मलः pure, बभूव remained.

Meaning

The king who knew the valour and mighty strength of Kumbhakarna remained happy like the moon.

YK-65-17Yuddha Kanda 65.17

इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः । राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। 6.65.17।।

ityevamuktḥsamhṛṣṭonirjagāmamahābalḥ | rājñastuvacanṃśrutvākumbhakarṇassamudyata:|| 6.65.17||

Translation

इत्येवम् thus, उक्तः having spoken, महाबलः mighty, सम्हृष्टः pleased, निर्जगाम set forth, ज्ञः king's, वचनम् words, श्रुत्वा having heard, कुम्भकर्ण: Kumbhakarna, समुद्यत: got up.

Meaning

The king having spoken these words, mighty Kumbhakarna, pleased with the king's words set forth to fight.

YK-65-18Yuddha Kanda 65.18

आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् । सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।6.65.18।।

ādadeniśitṃśūlṃvegācchatrunibarhaṇam | sarvakālāyasṃdīptṃtaptakāñcanabhūṣaṇam ||6.65.18||

Translation

शत्रुनिबर्हणम् destroyer of enemy, सर्वकालायसम् whetted dart, दीप्तम् flaming, तप्तकाञ्चनभूषणम् embellished with polished gold, निशितम् sharp, शूलम् trident, वेगात् in great hurry, आददे seized.

Meaning

The destroyer of enemies, hurriedly seized a whetted flaming iron dart, embellished with polished gold.

YK-65-19-20Yuddha Kanda 65.19–20 (युग्मम्)

इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् । देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।। रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् । आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।। कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।

indrāśanisamṃbhīmṃvajrapratimagauravam | devadānavagandharvayakṣapannagasūdanam ||6.65.19 || raktamālyṃmahādhāmṃsvataścodgatapāvakam | ādāyaniśitṃśūlṃśatruśoṇitarañjitam ||6.65.20|| kumbhakarṇomahātejārāvaṇṃvākyamabravīt |

Translation

महातेजाः highly energetic, कुम्भकर्णः Kumbhakarna, इन्द्राशनिसमभीमम् equal to Indra in prowess, वज्रप्रतिमगौरवम् like Indra's thunderbolt in form, देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् Devas, Danavas, Gandharvas, Yakshas, Pannagas,, रक्तमाल्यमहाधाम wearing red coloured garland s, स्वतः himself, उद्गतपावकम् like the rising fire, शत्रुशोणितरञ्चितम् shining like the face of enemy, निशितम् sharp, शूलम् trident, आदाय wielding, रावणम् Ravana, वाक्यम् words, अब्रवीत् spoke.

Meaning

The dart was like Indra's thunderbolt in form and was equal to thunderbolt, capable of destroying Devas, Danavas, Gandharvas, Yakshas and Pannagas, was like rising fire shining like the face of an enemy. It was sharp, wreathed in garlands of red colour and emitting flame. Kumbhakarna wielding the dart said.

YK-65-21Yuddha Kanda 65.21

गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।6.65.21।। अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।

gamiṣyāmyahamekākītiṣṭhatvihabalṃmama ||6.65.21|| adyatān kṣubhitān kruddhobhakṣayiṣyāmivānarān |

Translation

अहम् I, एकाकी alone, गमिष्यामि will proceed, मे my, बलम् army, इह now, तिष्ठा stay, क्षुभितान् enraged, क्रुद्धः angry, अद्य now, तान् them, वानरान् Vanaras, भक्षयिष्यामि will consume.

Meaning

Enraged and angry Kumbhakarna said, "I will proceed now. Let my army remain here. I will consume them on keys today."

YK-65-22Yuddha Kanda 65.22

कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.65.22।। सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।

kumbhakarṇavacaśśrutvārāvaṇovākyamabravīt ||6.65.22|| sainyaiḥparivṛtogacchaśūlamudgatapāṇibhiḥ |

Translation

कुम्भकर्णवचः Kumbhakarna's words, श्रुत्वा having heard, रावणः Ravana, वाक्यम् words, अब्रवीत् spoke, शूलमुद्गरपाणिभिः trident, sword and bar in hand, सैन्यैः army, परिवृतः surrounded, गच्छ go.

Meaning

Hearing Kumbhakarna's words Ravana said," Go with trident, sword and iron bar in hand surrounded by the army."

YK-65-23Yuddha Kanda 65.23

वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।6.65.23।। एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।

vānarāhimahātmānaśśīghrāssavyavasāyinḥ ||6.65.23|| ekākinṃpramattṃvānayeyuddhaśanaiḥkṣyam |

Translation

महात्मानः gigantic, शीघ्रा: endowed with speed, सुव्यवसायिनः full of determination, वानराः Vanaras, एकाकिनम् alone, प्रमत्तंवा not alert, दशनैः with teeth, क्ष्यम् destroy.

Meaning

"The Vanaras are gigantic, endowed with speed and determination. They will destroy with their teeth when you are not alert and alone."

YK-65-24Yuddha Kanda 65.24

तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।6.65.24।। रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।

tasmātparamadurdharṣai: sainyaiḥparivṛtovraja ||6.65.24|| rakṣasāmahitṃsarvṃśatrupakṣṃniṣūdaya |

Translation

तस्मात् therefore, सैन्यैः army, परिवृतः surrounded, परमदुर्धर्षै: extremely difficult to encounter, रक्षसाम् for Rakshasas, अहितम् not favourable, सर्वम् all, शत्रुपक्षम् enemy side, निषूदय destroy.

Meaning

"Therefore, go surrounded by the army. They are extremely difficult to encounter. They are like thunderbolts. Destroy them who are on the enemy side and not favourable to Rakshasas."

YK-65-25Yuddha Kanda 65.25

अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।6.65.25।। आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।

athāsanātsamutpatyasrajṃ maṇikṛtāntarām ||6.65.25|| ābabandhamahātejāḥkumbhakarṇasyarāvaṇḥ |

Translation

अथ and then, महातेजाः extremely brilliant, रावणः Ravana, आसनात् from the seat, समुत्पत्य got up, मणिकृतान्तराम् encrusted with gems, स्रजम् garland of flowers, कुम्भकर्णस्य Kumbhakarna's, आबबन्ध adorned.

Meaning

And then the brilliant Ravana got up from his seat, garlanded Kumbhakarna with garland s of flowers encrusted with gems.

YK-65-26Yuddha Kanda 65.26

अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।6.65.26।। हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।

aṅgadānyaṅgulīveṣṭānvarāṇyābharaṇāni ca ||6.65.26|| hārṃ ca śśisaṅkāśamābabandamahātmanḥ |

Translation

अङ्गदानि armlets, अङ्गुलीवेष्टान् rings, वराणि exquisite, आभरणानि च ornaments, श्शिसङ्काशम् moonlight like pearls, हारं च garland s, महात्मनः great soul, आबबन्द placed on his neck.

Meaning

Then Ravana placed armlets, rings, exquisite ornaments, garland s of pearls like moonlight on Kumbhakarna's neck.

YK-65-27Yuddha Kanda 65.27

दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।6.65.27।। श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।

divyāni ca sugandhīnimālyadāmānirāvaṇḥ ||6.65.27|| śrotricāsañjayāmāsaśrīmatīcāsyakuṇḍale |

Translation

रावणः Ravana, अस्य his, श्रोत्रे crown, च also, दिव्यानि wonderful, सुगन्धीनि fragrant, माल्यदामानि garlands, श्रीमति prosperous, कुण्डले च ear rings, असञ्जयामास suspended.

Meaning

Ravana then placed his crown, wonderful fragrant garlands and rich suspended earrings on Kumbhakarna.

YK-65-28Yuddha Kanda 65.28

काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।6.65.28।। कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।

kāñcanāṅgadakeyūroniṣkābharaṇabhūṣitḥ ||6.65.28|| kumbhakarṇobṛhatkarṇassuhuto'gnirivābabhau |

Translation

काञ्चनाङ्गदकेयूरो gems studded golden armlets, निष्काभरणभूषितः adored with gold ornaments, बृहत्कर्णः large ears, सुहुतः distinguished by, अग्निरिव like fire, आबभौ seemed.

Meaning

Adorned with armlets studded with gems and golden ornaments on his distinguished large ears, Kumbhakarna shone like fire.

YK-65-29Yuddha Kanda 65.29

श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।6.65.29।। अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।

śroṇīsūtreṇamahatāmecakenavyarājata ||6.65.29|| amṛtotpādanenaddhobhujaṅgenevamandarḥ |

Translation

महता huge, मेचकेन dark girdle, व्यराजत glittering, श्रोणीमात्रेण red jewel, अमृतोत्पादने for churning nectar of immortality, भुजङ्गेन serpent Vasuki, नद्धः fastened, मन्दरःइव like Mandara mountain.

Meaning

Adorned with a huge dark girdle, Kumbhakarna seemed like a bright jewel like Mount Mandara used for churning nectar of immortality fastened by Vasuki.

YK-65-30Yuddha Kanda 65.30

स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा । आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।6.65.30।।

sa kāñcanṃbhārasahṃnivātṃvidyutprabhṃdīptamivātmabhāsā | ābadhyamānḥkavacṃrarājasandhyābhrasamvītarājḥ ||6.65.30||

Translation

काञ्चनम् golden, भारसहम् heavy weight, निवातम् to break, विद्युत्प्रभम् lightening like arc, आत्मतेजसा self effulgent, दीप्तमिव like glowing fire, कवचम् shield, आबध्यम I नः bound, सः he, सन्ध्याभ्रसम्वीतः shining like evening twilight, अद्रिराजःइव like mountain peak, भासा shone.

Meaning

Kumbhakarna decked in heavy golden shield (impenetrable by any weapon) and difficult to break, seemed like the lightning with self effulgence, glowing like fire, shone like the evening twilight around the mountain peak.

YK-65-31-32Yuddha Kanda 65.31–32 (युग्मम्)

सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।। भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् । प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।

sarvābharaṇasarvāṅgaśśūlapāṇissarākṣasḥ | trivikramakṛtotsāhonārāyaṇaivābabhau ||6.65.31|| bhrātarṃsampariṣvajyakṛtvācāpipradakṣiṇam | praṇamyaśirasātasmaisampratasthemahābalḥ ||6.65.32||

Translation

सर्वाभरण decked with ornaments on all his limbs, सर्वाङ्ग all limbs, श्शूलपाणिस्स pike in hand, राक्षसः the Rakshasa, त्रिविक्रमकृतोत्साहो ready to take his three strides, नारायणइवाबभौ like Narayana, महाबलः endowed with great strength, भ्रातरम् brother, सम्परिष्वज्य embracing, प्रदक्षिणम् going round, कृत्वा having done चापि also, तस्मै his, शिरसा head, प्रणम्य bowing down in reverence, सम्प्रतस्थे sallied forth.

Meaning

Decked with ornaments on all his limbs, with pike in hand, the Rakshasa was like Narayana ready to take three strides to cover the universe. Endowed with great strength, embraced his brother, went round in reverence bowing down his head and sallied forth.

YK-65-33Yuddha Kanda 65.33

निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् । तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।6.65.33।।

niṣpatantṃmahākāyṃmahānādṃmahābalam | tamāśīrbhiḥpraśastābhiḥpreṣayāmāsarāvaṇḥ ||6.65.33||

Translation

निष्पतन्तम् dismissed, महानादम् loud sound, महाकायम् huge body, महाबलम् great army, कुम्भकर्णः Kumbhakarna, प्रशस्ताभिः highly capable , आशीर्भिः benediction also, प्रेषयामास started observing.

Meaning

Kumbhakarna, of huge body, of loud voice and highly capable having been dismissed by Ravana, went with the great army after benediction and started observing.

YK-65-34Yuddha Kanda 65.34

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः । तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।6.65.34।। अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।

śaṅkhadundubhinirghoṣaissainyaiścāpivarāyuthaiḥ | tṃgajaiścaturaṅgaiścasyandanaiścāmbudasvanaiḥ ||6.65.34|| anujagmurmahātmānṃ rathino rathināṃ varam |

Translation

महात्मानं many great warriors, रथिनः seated on chariot, रथिनाम् chariot, वरम् best of, तम् that, शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः with the noise of conches and drums, वरायुधैः best of weapons, सैन्यैः च army too, गजैश्च elephants also, तुरङ्गैश्च horses, अम्बुदस्वनैः thunder like, स्यन्दनैश्च war chariots also, अनुजग्मुः started to proceed.

Meaning

Many great warriors seated on the best of chariots, with best of weapons amidst noise of conchs and drums, elephants, horses also and thunder like chariot warriors, started to proceed.

YK-65-35Yuddha Kanda 65.35

सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः । अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।6.65.35।।

sarpairuṣṭraiḥkharairaśvaissimhadvipamṛgadvijaiḥ | anujagmuścatṃghorṃkumbhakarṇṃmahābalam ||6.65.35||

Translation

घोरम् dreadful, महाबलम् mighty, तम् them, कुम्भकर्णम् Kumbhakarna, सर्पैः serpents, उष्ट्रैः camels, खरै: donkeys, अश्वै: horses, सिम्हद्विपमृगद्विजैः lions, antelopes, birds, अनुजग्मुः followed.

Meaning

On dreadful and mighty serpents, camels, donkeys, horses, lions, antelopes, and birds also the Rakshasas accompanied Kumbhakarna.

YK-65-36Yuddha Kanda 65.36

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः । मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।6.65.36।।

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇodhṛtātapatrḥśitaśūlapāṇiḥ | madotkaṭḥśoṇitagandhamattoviniryayaudāvanadevaśatruḥ ||6.65.36||

Translation

धृतातपत्रः determined and eager, शितशूलपाणि sharpened tridents in hand, मदोत्कटः excited by drink, शोणितगद्धमत्तः smeared with blood red fragrant sandal paste, दानवदेवशत्रुः enemy of Danavas and Devatas, सः he, पुष्पवर्षैः showering rain of flowers, अवकीर्यमाणः parasol covered his head, विनिर्ययौ sallied forth.

Meaning

Kumbhakarna, the enemy of Devas and Danavas determined and eager showered with a rain of flowers, head covered with parasol, excited with drink, wielding sharpened tridents in hand and smeared with blood red fragrant sandal paste, sallied forth in that state.

YK-65-37Yuddha Kanda 65.37

पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः । अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।6.65.37।।

padātayaścabahavomahānādāmahābalāḥ | anvayūrākṣasābhīmābhīmākṣāśśastrapāṇayḥ ||6.65.37||

Translation

महानादा loud voice, महाबलाः of great prowess, भीमाः fearful, भीमाक्षाः frightening eyes, शस्त्रपाणयः lifting weapons in hand, बहवः many kinds, राक्षसाः Rakshasas, पदातयः following on foot, अन्वयू followed.

Meaning

Rakshasas of loud voice, great prowess, and fearful with frightening eyes, lifted the many weapons in hand and followed on foot.

YK-65-38-39Yuddha Kanda 65.38–39 (युग्मम्)

रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः । शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।। बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च । तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।

raktākṣāssumahākāyānīlāñcanacayopamāḥ | śūlānudyamyakhaḍagāṃścaniśitāṃścaparaśvadhān ||6.65.38|| bahuvyāmāṃścaparighāngadāścamusalāni ca | tālaskandhāṃścavipulānkṣepaṇīyāndurāsadān ||6.65.39||

Translation

रक्ताक्षाः of blood red eyes, सुमहाकायाः of huge body size, नीलाञ्चनचयोपमाः dark blue coloured perplexed, शूलान् tridents, खडगांश्च swords, निशितान् sharpened, परश्वधान् whetted axes, बहुव्यामांश्च many kinds, परिघान् iron bars, गदाश्च maces also, मुसलानि च clubs, क्षेपणीयान् mallets, दुरासदान् evil minded, विपुलान् vast, तालस्कन्धांश्च palmyra trees, उद्यम्य set out

Meaning

Rakshasas with blood red eyes, of huge body size, dark blue in colour, holding tridents, sharpened whetted axes and weapons of many kinds, iron bars and maces, clubs, mallets and palmyra trees, the evil minded vast army set out.

YK-65-40-41Yuddha Kanda 65.40–41 (युग्मम्)

अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् । निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।। धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः । रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।

athānyadvapurādāyadāruṇṃromaharṣaṇam | niṣpapātamahātejāḥkumbhakarṇomahābalḥ ||6.65.40|| dhanuḥśataparīṇāhḥ sa ṣaṭchatrasamucchritḥ | raudrḥśakaṭacakrākṣomahāparvatasannibhḥ ||6.65.41||

Translation

अथ and then, महातेजाः extremely energetic, महाबलः endowed with mighty strength, सःकुम्भकर्णः that Kumbhakarna, दारुणम् fearful appearance, रोमहर्षणम् horripilating, अन्यत् वपुः another form, आदाय taking hold, धनुःशतपरीणाहः hundred bows in breadth, षट्छत्रसमुच्छ्रितः six hundred bows in length, शकटचक्राक्षः wheels of chariot, महापर्वतसन्निभः like a huge mountain, रौद्रः enraged, निष्पपात set out .

Meaning

Assuming another fearful form, Kumbhakarna who was highly energetic, endowed with mighty strength and frightful in form, which was a hundred bows in breadth and six hundred bows in height, with eyes like wheels of chariot, enraged, seemed like a huge mountain.

YK-65-42Yuddha Kanda 65.42

सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् । कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।6.65.42।।

sannipatya ca rakṣāṃsidagdhaśailopamāmahān | kumbhakarṇomahāvaktrḥprahasannidamabravīt ||6.65.42||

Translation

दग्धशैलोपमा resembling a charred mountain, महान् great, महावक्त्रः wide mouth, कुम्भकर्णः Kumbhakarna, रक्षांसि Rakshasas, सन्निपत्य reaching near, प्रहसन् laughing, अब्रवीत् spoke.

Meaning

Thus spoke, Kumbhakarna who resembled a charred mountain, with wide mouth, reaching near the Rakshasas, laughing.

YK-65-43Yuddha Kanda 65.43

अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश । निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।6.65.43।।

adyavānaramukhyānāṃtāniyūthānibhāgaśa | nirdahiṣyāmisaṅkhruddhaśśalābhānivapāvakḥ ||6.65.43||

Translation

अद्य thereafter, सङ्क्रुद्धः furious, वानरमुख्यानाम् leaders of Vanaras, तानि their, यूथानि troop, भागशः battalions, पावकः Paavaka, शलाभामिव consume moths, निर्दहिष्यामि will burn them completely.

Meaning

Thereafter, furious Kumbhakarna said "Now I will consume all the battalions of Vanaras just as moths are consumed by fire."

YK-65-44Yuddha Kanda 65.44

नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः । जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।6.65.44।।

nāparādhyantimekāmṃvānarā: vanacāriṇḥ | jātirasmadvidhānāṃsāpurodyānavibhūṣaṇam ||6.65.44||

Translation

वनचारिणः forest rangers, वानराः Vanaras, मे my, नापराध्यन्तिकामम् never desired to do any harm, साजातिः this clan, अस्मद्विधानाम् our gardens, पुरोद्यानविभूषणम् ornaments of gardens.

Meaning

"These forest rangers have never desired to do any harm to me. This clan serve as ornaments of our gardens."

YK-65-45Yuddha Kanda 65.45

पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः । हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।6.65.45।।

purarodhasyamūlṃturāghavassahalakṣmaṇḥ | hatetasmin hatṃsarvṃtṃvadhiṣyāmisṃyuge ||6.65.45||

Translation

सहलक्ष्मणः accompanied by Lakshmana, राघवः Raghava, पुररोधस्य be seized, मूलम् root cause, तस्मिन् their, हते killed, सर्वम् all, हतम् killed, संयुगे in combat, तम् them, वधिष्यामि destroy.

Meaning

"The root cause of besieging Lanka is Rama and Lakshmana. I will kill them in combat."

YK-65-46Yuddha Kanda 65.46

एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः । नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।6.65.46।।

evṃtasyabruvāṇasyakumbhakarṇasyarākṣasāḥ | nādṃcakrurmahāghorṃkampayantaivārṇavam ||6.65.46||

Translation

तस्यकुम्भकर्णस्य that Kumbhakarna's, एवम् in that way, ब्रुवाणस्य having spoken like that, राक्षसाः Rakshasas, अर्णवम् ocean, कम्पयन्तःइव like agitated like, घोरम् dreadful, नादम् sound, चक्रुः started.

Meaning

When Kumbhakarna had spoken that way the Rakshasas made noise that was like the sound of an agitated ocean.

YK-65-47Yuddha Kanda 65.47

तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः । बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।6.65.47।।

tasyaniṣpatatastūrṇṃkumbhakarṇasyadhīmatḥ | babhūvurghorarūpāṇinimittānisamantatḥ ||6.65.47||

Translation

धीमतः wise, तस्यकुम्भकर्णस्य that Kumbhakarna's, तूर्णम् swiftly, निष्पततः going, समन्ततः all over, घोररूपाणि in dreadful form, निमित्तानि portents, बभूवुः appeared.

Meaning

As wise Kumbhakarna was proceeding swiftly , dreadful portents appeared.

YK-65-48Yuddha Kanda 65.48

उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः । ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।6.65.48।।

ulkāśaniyutāmeghābabhūvurgardhabhāruṇāḥ | sasāgaravanācaivavasudhāsamakampata ||6.65.48||

Translation

उल्काशनियुताः thunder and lightning, गर्धभारुणाः donkey coloured, मेघाः clouds, बभूवुः appeared, ससागरवना ocean and forests, वसुधा च earth, समकम्पत was shaken.

Meaning

The clouds appeared in the colour of donkey and there was thunder and lightning. The oceans, forests and earth seemed as though shaken.

YK-65-49Yuddha Kanda 65.49

घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः । मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।6.65.49।।

ghorarūpāśśivānedussajvālakabalairmukhaiḥ | maṇḍalānyapasavyānibabandhuścavihaṅgamāḥ ||6.65.49||

Translation

घोररूपाः of frightening form, शिवाः she jackals, सज्वालकबलैः flaming morsels, मुखैः from mouth, नेदुः, विहङ्गमाः birds, अपसव्यानि wheeled, मण्डलानि circular way, बबन्धुः settled.

Meaning

She jackals were seen with flaming morsels throwing from their mouths. Birds wheeled in a circular way and settled.

YK-65-50Yuddha Kanda 65.50

निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः । प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।6.65.50।।

niṣpapāta ca gṛdhromālevā'syapathigacchatḥ | prāsphurannayanṃcāsyasavyobāhuścakampata ||6.65.50||

Translation

पथि on the way, गच्छतः marching, अस्य his, शूले pike, गृध्रः eagle, निष्पपाप alighted, अस्य his, नयनम् eyes, प्रास्फुरत् twitched, सव्यः left, बाहुश्च shoulder, कम्पते throbbed.

Meaning

On the way as he was going an eagle alighted on his pike. His eyes twitched and left shoulder throbbed.

YK-65-51Yuddha Kanda 65.51

निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना । आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।6.65.51।।

niṣpapātatadācolkājvalantībhīmaniśśvanā | ādityoniṣprabhaścāsīnnapravāti ca 'nilḥ ||6.65.51||

Translation

तदा then, ज्वलन्ती burning meteor, भीमterrible sound, उल्का from the sky, निष्पपात fallen, आदित्यःच sun too, निष्प्रभः without glow, आसीत् dropped, अनिलः wind, सुखः not delightful, न प्रवाति च not blown.

Meaning

Then a burning meteor fell from the sky making a terrible sound. The sun lost his glow and the wind lost its delight।।

YK-65-52Yuddha Kanda 65.52

अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् । निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।6.65.52।।

acintayanmahotpātānuditānromaharṣaṇān | niryayaukumbhakarṇastukṛtāntabalacoditḥ ||6.65.52||

Translation

कुम्भकर्णःतु Kumbhakarna also, उदितान् un mindful, रोमहर्षणान् which made hair stand on end, महोत्पातान् propelled, अचिन्तयन् not caring, कृतान्तबलचोदितः under force of his destiny, निर्ययौ went.

Meaning

Kumbhakarna went unmindful of the portents which made hair stand on end propelled by the force of destiny.

YK-65-53Yuddha Kanda 65.53

न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः । ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।6.65.53।।

na laṅghayitvāprākārṃpadbhyāṃparvatasannibhḥ | dadarśābhraghanaprakhyṃvānarānīkamadbhutam ||6.65.53||

Translation

पर्वतसन्निभः resembling a mountain in form, सः he, पद्भ्याम् on foot, प्राकारम् boundary wall, लङ्घयित्वा leaping over, घनप्रख्यम् like a cloud, अद्भुतम् amazing, वानरानीकम् Vanara troops, ददर्श witnessed.

Meaning

He who resembled a mountain in form, leapt the boundary wall on foot like a cloud and witnessed the amazing Vanara troops.

YK-65-54Yuddha Kanda 65.54

तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् । वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।6.65.54।।

tedṛṣṭavārākṣasaśreṣṭhṃvānarāḥparvatopamam | vāyununnāivaghanāyayussarvādiśastadā ||6.65.54||

Translation

तेवानराः those Vanaras, पर्वतोपमम् like a mountain, राक्षसश्रेष्ठम् foremost of Rakshasas, दृष्टवा seeing, तदा then, वायुनुन्नाः swept by wind, घनाःइव like clouds, सर्वाः all, दिशः directions, ययुः dispersed.

Meaning

On seeing the mountain like form of the foremost of the Rakshasas. the vanaras dispersed in all directions like clouds swept by the wind.

YK-65-55Yuddha Kanda 65.55

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् । स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।6.65.55।।

tadvānarānīkamatipracaṇḍṃdiśodravadbhinnamavābhrajālam | sa kumbhakarṇassamavekṣyaharṣānnanādabhūyoghanavadghanābhḥ ||6.65.55||

Translation

भिन्नम् scattered, अभ्रजालम्इव clouds like, दिशः directions, द्रवत् running, अतिप्रचण्डम् notorious, तत् वानरानीकम् that Vanara troops, समवेक्ष्य perceiving, घनाभः heavy cloud, सःकुम्भकर्णः that Kumbhakarna, हर्षात् laughing, घनवत् cloud like, भूयः emitted, नाद roared.

Meaning

Heavy cloud like Kumbhakarna, a notorious one, perceiving the Vanara troops scattered like clouds in all directions emitted roar, laughing aloud.

YK-65-56Yuddha Kanda 65.56

तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य । पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।6.65.56।।

tetasyaghorṃninadṃniśamyayathāninādṃdivivāridasya | peturdharaṇyāṃbahavḥplavaṅgānikṛttamūlāivaśālavṛkṣāḥ ||6.65.56||

Translation

दिवि sky, वारिदस्य rumbling like, निनादंयथा sound, तस्य those, घोरम् dreadful, निनदम् roar, ते they, बहवः many, प्लवङ्गाः Vanaras, निकृत्तमूलाः whose roots have been severed, शालवृक्षाःइव like Sala trees, धरण्याम् पेतुः fell on ground.

Meaning

Hearing the dreadful roar of Kumbhakarna, that resembled the rumbling of clouds, many Vanaras fell on the ground like severed Sala trees.

YK-65-57Yuddha Kanda 65.57

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा । कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।6.65.57।।

vipulaparighavān sa kumbhakarṇoripunidhanāyavinispṛtotmā | kapiṣaṇabhayamādadatsubhīmṃprabhurivadaṇḍavānyugānte ||6.65.57||

Translation

विपुलपरिघवान् armed with huge iron bars, रिपुनिधनाय for destroying enemies, विनिस्पृतः like god of death, महात्मा great, सःकुम्भकर्णः that Kumbhakarna, युगान्ते at the end of universe, किङ्करदण्डवान् like time spirit with Kinkaras, प्रभुरिव like king, सुभीमम् deadly, कपिषणभयम् causing fear in Vanaras, आददत् waited.

Meaning

Armed with a huge iron bar, Kumbhakarna stood for destroying the enemies like the great time spirit, deadly God of Death waits at the end of the universe along with Kinkaras, like a king. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेपञ्चाषष्टितमस्सर्गः ।। This is the end of the sixty fifth sarga of Yuddha Kanda of the first epic, the holy Ramayana composed by sage Valmiki.