⚔️ Yuddha Kanda

Sarga 117

34 shlokas

YK-117-1Yuddha Kanda 117.1

स उवाचमहाप्रामस्सोऽभिवाद्यप्लवङ्गमः । रामंवचनमर्थज्ञोवरंसर्वधनुष्मताम् ।।6.117.1।।

sa uvācamahāprāmasso'bhivādyaplavaṅgamḥ | rāmṃvacanamarthajñovarṃsarvadhanuṣmatām ||6.117.1||

Translation

महाप्राज्ञः highly learned, सःप्लवङ्गमः that monkey, वचनमर्थज्ञो meaningful, सर्वधनुष्मताम् foremost among the wielders of bow, वरम् choicest, तंरामम् Rama, अभिवाद्य greeted, उवाच spoke

Meaning

Highly learned Hanuman greeted and spoke meaningfully to Rama, the foremost among the wielders of bow.

YK-117-2Yuddha Kanda 117.2

यन्निमित्तोऽयमारम्बःकर्मणांयःफलोदयः । तांदेवींशोकसन्तप्तांद्रष्टुमर्हसिमैथिलीम् ।।6.117.2।।

yannimitto'yamārambḥkarmaṇāṃyḥphalodayḥ | tāṃdevīṃśokasantaptāṃdraṣṭumarhasimaithilīm ||6.117.2||

Translation

कर्मणाम् these actions, अयम् this, आरम्बः started, यन्निमित्तः for whose sake, यः he who, फलोदयः has borne fruit, ताम् her, शोकसन्तप्ताम् immersed in grief, देवीम् noble lady, मैथिलीम् Mythili, द्रष्टुम् to see, अर्हसि ought to

Meaning

"You ought to see that noble lady Mythili, who was immersed in grief, for whose sake these actions were started and has borne fruit."

YK-117-3Yuddha Kanda 117.3

साहिशोकसमाविष्टाबाष्पपर्याकुलेक्षणा । मैथिलीविजयंश्रुत्वाद्रष्टुंत्वामभिकाङ्क्षति ।।6.117.3।।

sāhiśokasamāviṣṭābāṣpaparyākulekṣaṇā | maithilīvijayṃśrutvādraṣṭuṃtvāmabhikāṅkṣati ||6.117.3||

Translation

शोकसमाविष्टाः who is overcome with grief, सामैथिली she, Mythili, विजयम् victory, श्रुत्वा hearing, बाष्पपर्याकुलेक्षणा eyes filled with tears, त्वाम् you, द्रष्टुम् to see, अभिकाङ्क्षति desired

Meaning

"Mythili who is overcome with grief on hearing your victory, was filled with tears in her eyes and desired to see you."

YK-117-4Yuddha Kanda 117.4

पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तोविश्वस्तयातया । भर्तारंद्रष्टुमिच्छामिकृतार्थंसहलक्ष्मणम् ।।6.117.4।।

pūrvakātpratyayāccāhamuktoviśvastayātayā | bhartārṃdraṣṭumicchāmikṛtārthṃsahalakṣmaṇam ||6.117.4||

Translation

पूर्वकात् earlier occasion, प्रत्ययात् expressed, विश्वस्तया trust, तया so also, अहम् I, उक्तः said, कृतार्थम् gratitude, सहलक्ष्मणम् with Lakshmana, भर्तारम् husband, द्रष्टुम् to see, इच्छामि desire

Meaning

"In an earlier occasion having known me and trusting me expressed that she desires to see Rama with Lakshmana after victory and with gratitude."

YK-117-5Yuddha Kanda 117.5

एवमुक्तोहनुमतारामोधर्मभृतांवरः । आगच्छत्सहसाध्यानमीषद्भाष्पपरिप्लुतः ।।6.117.5।।

evamuktohanumatārāmodharmabhṛtāṃvarḥ | āgacchatsahasādhyānamīṣadbhāṣpapariplutḥ ||6.117.5||

Translation

हनुमता Hanuman, एवम् in that way, उक्तः having spoken, धर्मभृताम् upholder of righteousness, वरः best, रामः Rama, ईषत् slightly, बाष्पपरिप्लुतः shed tears from eyes, सहसा suddenly, ध्यानम् thoughtful, आगच्छत् became

Meaning

When Hanuman had spoken like that, Rama, the upholder of righteousness, shed tears slightly and suddenly became thoughtful.

YK-117-6Yuddha Kanda 117.6

दीर्घमुष्णंविनिःश्वस्यजगतीमवलोकयन् । उवाचमेघसङ्काशंविभीषणमुपस्थितम् ।।6.117.6।।

dīrghamuṣṇṃviniḥśvasyajagatīmavalokayan | uvācameghasaṅkāśṃvibhīṣaṇamupasthitam ||6.117.6||

Translation

दीर्घम् long, उष्णम् hot, विनिःश्वस्य drawing breath, जगतीम् on the world, अवलोकयन् looking at, उपस्थितम् standing, मेघसङ्काशम् resembling a cloud in colour, विभीषणम् Vibheeshana, उवाच spoke

Meaning

Drawing a long hot breath, looking at the ground, he spoke to Vibheeshana, who was like a cloud standing there.

YK-117-7Yuddha Kanda 117.7

दिव्याङ्गरागांवैदेहींदिव्याभरणभूषिताम् । इहसीतांशिरःस्नातामुपस्थापयमाचिरम् ।।6.117.7।।

divyāṅgarāgāṃvaidehīṃdivyābharaṇabhūṣitām | ihasītāṃśirḥsnātāmupasthāpayamāciram ||6.117.7||

Translation

शिरःस्नाताम् after head bath, दिव्याङ्गरागाम् anointed with fragrance, दिव्यायभरणभूषिताम् decorated with wonderful ornaments, सीताम् Sita, इह here, उपस्थापय bring, चिरम् quickly, मा bring

YK-117-8Yuddha Kanda 117.8

एवमुक्तस्तुरामेणत्वरमाणोविभीषणः । प्रविश्यान्तःपुरंसीतांस्त्रीभिस्स्वाभिरोचदयत् ।।6.117.8।।

evamuktasturāmeṇatvaramāṇovibhīṣaṇḥ | praviśyāntḥpurṃsītāṃstrībhissvābhirocadayat ||6.117.8||

Translation

एवम् in that manner, रामेण by Rama, उक्तः spoken, विभीषणः Vibheeshana, त्वरमाणः hastened, अन्तःपुरम् to the gynaeceum, प्रविश्य entered, स्वाभिः for his part, स्त्रीभिः women, सीताम् to Sita, अचोदयात् conveyed

Meaning

When Rama had spoken in that manner, Vibheeeshana for his part hastened to the Gynaeceum and assigned through the women to convey to Sita.

YK-117-9Yuddha Kanda 117.9

ततस्सीतांमहाभागांदृष्टवोवाचविभीषणः । मूर्ध्निबद्धाञ्जलिश्रीमान्विनीतोराक्षसेश्वरः ।।6.117.9।।

tatassītāṃmahābhāgāṃdṛṣṭavovācavibhīṣaṇḥ | mūrdhnibaddhāñjaliśrīmānvinītorākṣaseśvarḥ ||6.117.9||

Translation

ततः then, श्रीमान् prosperous, राक्षसेश्वरःLord of Rakshasas, विभीषणः Vibheeshana, महाभागाम् the noble, सीताम् to Sita, दृष्टवा seeing, विनीतः his head, मूर्ध्निः head, बद्धाञ्जलिः with palms joined, उवाच spoke

Meaning

Then Vibheeshana, the prosperous Lord of the Rakshasas seeing Sita greeted her with palms joined together lifted it over his head (as a sign of respect).

YK-117-10Yuddha Kanda 117.10

दिव्याङ्गरागावैदेहीदिव्याभरणभूषिता । यानमारोहभद्रंतेभर्तात्वांद्रष्टुमिच्छति ।।6.117.10।।

divyāṅgarāgāvaidehīdivyābharaṇabhūṣitā | yānamārohabhadrṃtebhartātvāṃdraṣṭumicchati ||6.117.10||

Translation

वैदेही Vaidehi, दिव्याङ्गरागा anointed with wonderful fragrance, दिव्याभरणभूषिता decked with beautiful ornaments, यानम् palanquin, आरोह ascending, ते you, भद्रम् auspicious, भर्ता husband, त्वाम् you, द्रष्टुम् to see, इच्छति desires

Meaning

"Vaidehi! Anointed with a wonderful fragrance, decked with beautiful ornaments, auspicious and ascending the palanquin, your husband desires to see you."

YK-117-11Yuddha Kanda 117.11

एवमुक्तातुवैदेहीप्रत्युवाचविभीषणम् । अस्नात्वाद्रष्टुमिच्छामिभर्तारंराक्षसेश्वर ।।6.117.11।।

evamuktātuvaidehīpratyuvācavibhīṣaṇam | asnātvādraṣṭumicchāmibhartārṃrākṣaseśvara ||6.117.11||

Translation

एवम् in that way, उक्ता spoken, वैदेही Vaidehi, विभीषणम् to Vibheeshana, प्रत्युवाच replied, राक्षसेश्वर Lord of Rakshasas, अस्नात्वा without bath, भर्तारम् husband, द्रष्टुम् see, इच्छामि I desire

Meaning

Vibheeshana, having spoken that way, Vaidehi said to the Lord of Rakshasas that she would like to see him without having a bath.

YK-117-12Yuddha Kanda 117.12

तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः । यथाहरामोभहर्तातेतत्तथाकर्तुमार्हसिमार्हसि ।।6.117.12।।

tasyāstadvacanṃśrutvāpratyuvācavibhīṣaṇḥ | yathāharāmobhahartātetattathākartumārhasimārhasi ||6.117.12||

Translation

तस्याः her, तत् that, वचनम् words, श्रुत्वा hearing, विभीषणःVibheeshana, प्रत्युवाच replied in turn, ते you, भर्ता husband, रामःRam, यथा so, आह I, तत् that, तथआ that only, कर्तुम् will do, अर्हसि ought to

Meaning

Hearing Sita's words Vibheeshana replied saying," You will and ought to do what your husband Rama has said."

YK-117-13Yuddha Kanda 117.13

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीपतिदेवता । भर्तृभक्त्यावृतासाध्वीतथेतिप्रत्यभाषत ।।6.117.13।।

tasyatadvacanṃśrutvāmaithilīpatidevatā | bhartṛbhaktyāvṛtāsādhvītathetipratyabhāṣata ||6.117.13||

Translation

पतिदेवता husband as god, साध्वी noble, मैथिली Mythili, तस्य her, तत् that, वचनम् words, श्रुत्वा hearing, भर्तृभक्त्या in devotion, वृता adorned, तथेति alright, प्रत्यभाषत replied in turn

Meaning

Noble Mythili (on hearing Vibheeshana), who looked upon her husband as God, said in reply, 'Alright'.

YK-117-14-15Yuddha Kanda 117.14–15 (युग्मम्)

ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा । महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।6.117.14।। आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् । राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।6.117.15।।

tatassītāṃśirḥsnātāṃsṃyuktāṃpratikarmaṇā | mahārhābharaṇopetāṃmahārhāmbaradhāriṇīm ||6.117.14|| āropyaśibikāṃdīptāṃparārghyāmbarasamvṛtām | rākṣasairbhahubhirguptāmājahāravibhīṣaṇḥ ||6.117.15||

Translation

ततः thereafter, विभीषणः Vibheeshana, शिरःस्नाताम् head bath, प्रतिकर्मणा personal decoration, संयुक्ताम् together, महार्हाभरणोपेताम् best of ornaments, महार्हाम्बरधारिणीम् wonderful clothes, सीताम् Sita, दीप्ताम् glowing, परार्घ्याम्बरसंवृताम् covered with wonderful clothes, बहुभिः numerous, राक्षसैः Rakshasas, गुप्ताम् guarded by, शिबिकाम् palanquin, आरोप्य ascended, आजहार brought

Meaning

Thereafter Vibheeshana, making Sita to ascend the palanquin, covered with valuable clothes and guarded by numerous Rakshasas after she adorned herself in the best of ornaments and put on glowing wonderful clothes brought to Rama.

YK-117-16Yuddha Kanda 117.16

सोऽभिगम्यमहात्मानंज्ञातावपिध्यानमास्थितम् । प्रणतश्चप्रहृष्टश्चप्राप्तांसीतांन्यवेदयत् ।।6.117.16।।

so'bhigamyamahātmānṃjñātāvapidhyānamāsthitam | praṇataścaprahṛṣṭaścaprāptāṃsītāṃnyavedayat ||6.117.16||

Translation

सः he, ज्ञात्वापि after knowing, द्यानम् meditative mood, आस्थितम् absorbed in thought, महात्मानम् great, अभिगम्य having reached, प्रणतः च greeting with folded palms, प्रहृष्टश्च full of joy, सीताम् Sita, प्राप्ताम् arrived, न्यवेदयत् announced

Meaning

Knowing that Sita reached also, great Rama was seen in a meditative mood absorbed in thought. Vibheeshana announced saying, 'Sita has been brought' and greeted with folded palms, full of joy.

YK-117-17Yuddha Kanda 117.17

तामागतामुपश्रुत्यरक्षोगृहचिरोषिताम् । हर्षोदैन्यंच रोषश्चत्रयंराघवमाविशत् ।।6.117.17।।

tāmāgatāmupaśrutyarakṣogṛhaciroṣitām | harṣodainyṃca roṣaścatrayṃrāghavamāviśat ||6.117.17||

Translation

रक्षोगृहचिरोषिताम् stayed in Rakshasa's abode for long, ताम् her, आगताम् reached, उपश्रुत्य having heard, राघवम् Raghava, हर्षः joyful, दैन्यम् indignation, रोषश्च anger, त्रयम् three, आविशत् experienced

Meaning

On hearing that Sita had arrived, who stayed in Rakshasa's abode for long, Raghava had experienced joy, indignation, and anger, all the three at the same time.

YK-117-18Yuddha Kanda 117.18

ततःपार्श्वगतंदृष्टवासविमर्शंविचारयन् । विभीषणमिदंवाक्यमहृष्टोराघवोऽब्रवीत् ।।6.117.18।।

tatḥpārśvagatṃdṛṣṭavāsavimarśṃvicārayan | vibhīṣaṇamidṃvākyamahṛṣṭorāghavo'bravīt ||6.117.18||

Translation

ततः then, राघवःRaghava, अहृष्टःdistressed, सविमर्शम् analysing with in, विचारयन् thinking, पार्श्वगतम् who had come near, विभीषणम् Vibheeshana, दृष्टवाseeing, इदम् these, वचःwords, अब्रवीत् spoke

Meaning

Raghava, analysed with in him, distressed and thinking deeply, seeing Vibheeshana close by, spoke these words.

YK-117-19Yuddha Kanda 117.19

राक्षसाधिपतेसौम्यनित्यंमद्विजयेरत । वैदेहीसंनिकर्षंमेशीघ्रंसमुपगच्छतु ।।6.117.19।।

rākṣasādhipatesaumyanityṃmadvijayerata | vaidehīsṃnikarṣṃmeśīghrṃsamupagacchatu ||6.117.19||

Translation

नित्यम् always, मद्विजये my victory, रत sought, सौम्य gentle, राक्षसाधिपते Rakshasa king, वैदेहीVaidehi, शीघ्रम् quickly, मे my, सन्निकर्षम् near, समुपगच्छतु let her be brought

Meaning

"O gentle Vibheeshana, let Sita who sought my victory always be quickly brought near me."

YK-117-20Yuddha Kanda 117.20

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवस्यविभीषणः । तूर्णमुत्सारणंतत्रकारयामासधर्मवित् ।।6.117.20।।

tasyatadvacanṃśrutvārāghavasyavibhīṣaṇḥ | tūrṇamutsāraṇṃtatrakārayāmāsadharmavit ||6.117.20||

Translation

तस्यराघवस्य Raghava's, तत् that, वचनम् words, श्रुत्वा on hearing, धर्मवित् faithful, विभीषणः Vibheeshana, तत्र there, तूर्णम् instantly, उत्सारणम् to disperse the people, कारयामास assigned

Meaning

On hearing Raghava's words, faithful Vibheeshana instantly assigned people to disperse from there.

YK-117-21Yuddha Kanda 117.21

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्रवेत्रजर्जरपाणयः । उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात् परिचक्रमुः ।।6.117.21।।

kañcukoṣṇīṣiṇastatravetrajarjarapāṇayḥ | utsārayantastānyodhānsamantāt paricakramuḥ ||6.117.21||

Translation

तत्र then, कञ्चुकोष्णीषिणःwearing coats and turbans, वेत्ररर्जरपाणयःholding staffs in hand, तान् them, योधान् warriors, उत्सारयन्तः dispersed, समन्तात् all of them moved, परिचक्रमुःstarted

Meaning

Then those who were wearing coats and turbans, holding staffs in hand, warriors started moving and dispersed.

YK-117-22Yuddha Kanda 117.22

ऋक्षाणांवानराणां च राक्षसानां च सर्वशः । वृन्दान्युत्सार्यमाणानिदूरमुत्तस्थुरन्ततः ।।6.117.22।।

ṛkṣāṇāṃvānarāṇāṃ ca rākṣasānāṃ ca sarvaśḥ | vṛndānyutsāryamāṇānidūramuttasthurantatḥ ||6.117.22||

Translation

ऋक्षाणाम् Bears, वानराणां च Vanaras, राक्षसानां च and Rakshasas, सर्वशःall over, उत्सार्यमाणानि moving about, वृन्दानि hordes, अन्ततः vicinity, दूरम् distance, उत्तस्थुः driven

Meaning

The hordes of Bears, Vanaras and Rakshasas moving about all over there were driven away to a distance from the vicinity.

YK-117-23Yuddha Kanda 117.23

तेषामुत्सार्यमाणानांनिःस्वनःसुमहानभूत् । वायुनोद्धूयामानस्यसागरस्येवनिःस्वनः ।।6.117.23।।

teṣāmutsāryamāṇānāṃniḥsvanḥsumahānabhūt | vāyunoddhūyāmānasyasāgarasyevaniḥsvanḥ ||6.117.23||

Translation

तेषाम् their, उत्सार्यमाणानाम् being driven, वायुना wind, उद्धूयमानस्य sound generated सागरस्य ocean, निःस्वनःइव like the storm, सुमहान् great, स्वनः sound, अभूत् heard

Meaning

The great sound heard there was like the uproar of an ocean lashed by a storm.

YK-117-24Yuddha Kanda 117.24

उत्सार्यमाणान् दृष्टवाथजगत्यांजातसम्भ्रमान् । दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्चवारयामासराघवः ।।6.117.24।।

utsāryamāṇān dṛṣṭavāthajagatyāṃjātasambhramān | dākṣiṇyāttadamarṣāccavārayāmāsarāghavḥ ||6.117.24||

Translation

अथ now, राघवः Raghava, उत्सार्यमाणान् dispersing, जगत्याम् moving, जातसम्भ्रमान् excited to know, दृष्टवा seeing, दाक्षिण्यात् out of kindness, अमर्षात् resented, तत् that, वारयामास stopped

Meaning

Seeing them excited to know and dispersing, Raghava stopped them out of kindness.

YK-117-25Yuddha Kanda 117.25

संरम्बश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषाप्रदहन्निव । विभीषणंमहाप्राज्ञंसोपालम्बमिदंवचः ।।6.117.25।।

sṃrambaścābravīdrāmaścakṣuṣāpradahanniva | vibhīṣaṇṃmahāprājñṃsopālambamidṃvacḥ ||6.117.25||

Translation

रामः Rama, सम्रब्ध: च uproar, चक्षुषा with his gaze, प्रदहन्निव exhibiting anger, महाप्राज्ञम् highly intelligent, विभीषणम् Vibheeshana, सोपालम्भम् resenting, इदंवचः these words, अब्रवीत् spoke

Meaning

Exhibiting anger with his gaze at the uproar, Rama addressed the highly intelligent Vibheeshana resenting their action.

YK-117-26Yuddha Kanda 117.26

किमर्थंमामनादृत्यक्लिश्यतेऽयंत्वयाजनः । निवर्तयैनमुद्योगंजनोऽयंस्वजनोमम ।।6.117.26।।

kimarthṃmāmanādṛtyakliśyate'yṃtvayājanḥ | nivartayainamudyogṃjano'yṃsvajanomama ||6.117.26||

Translation

माम् me, अनादृत्य without regard, त्वया you, अयंजनः these people, किमर्थम् for what reason, क्लिश्यते troubling, उद्योगम् this excitement, निवर्तय stop, अयम् this, जनःpeople, मम my, स्वजनःown

Meaning

"Why are these people being troubled without disregard for me? Stop this excitement. They are my own people."

YK-117-27Yuddha Kanda 117.27

न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रिया । नेदृशाराजसत्कारावृत्तमावरणंस्त्रियाः ।।6.117.27।।

na gṛhāṇi na vastrāṇi na prākārāstiraskriyā | nedṛśārājasatkārāvṛttamāvaraṇṃstriyāḥ ||6.117.27||

Translation

स्त्रियाः for women, गृहाणि houses, आवरणम् boundary wall, न not, वस्त्राणि clothes, न not, प्राकाराः protective wall, न not, तिरस्क्रिया screen of cloth, न not, ईदृशाः this kind of, राजसत्काराः royal treatment, न not, वृत्तम् surrounded

Meaning

"For women it is not the house, boundary wall or clothes or protective wall or screen of cloth or even this kind of royal treatment or surrounding, is the protection."

YK-117-28Yuddha Kanda 117.28

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषुस्वयंवरे । न क्रतौनोविवाहेवादर्शनंदूष्यतेस्त्रियाः ।।6.117.28।।

vyasaneṣu na kṛcchreṣu na yuddheṣusvayṃvare | na krataunovivāhevādarśanṃdūṣyatestriyāḥ ||6.117.28||

Translation

व्यसनेषु in times of difficulty, स्त्रियाः woman, दर्शनम् appearance, न दूष्यते not condemned, कृच्छ्रेषु in straits, युद्धेषु in conflicts, स्वयंवरे in selection of spouse, न not, क्रतौ sacrificial ceremony, न not, विवाहे वा marriage, न not

Meaning

"The appearance of a woman in public is not condemned in times of difficulty, in straits, in conflicts, in the selection of a husband, or in sacrificial ceremonies or marriage ceremonies."

YK-117-29Yuddha Kanda 117.29

सैषाविपद्गताचैवकृच्छ्रेव च महतिस्थिता । दर्शनेनास्तिदोषोऽस्यामत्समीपेविशेषतः ।।6.117.29।।

saiṣāvipadgatācaivakṛcchreva ca mahatisthitā | darśanenāstidoṣo'syāmatsamīpeviśeṣatḥ ||6.117.29||

Translation

साएषा she now, विपद्गताचैव in distress, महति great, कृच्छ्रे miserable, स्थिता situation, अस्याः her, दर्शने appearance, दोषः fault, नास्ति not, विशेषतः especially, मत्समीपे my presence

Meaning

"Sita is in distress and in a highly miserable situation. Her appearance is no fault especially in my presence."

YK-117-30Yuddha Kanda 117.30

विसृज्यशिबिकांतस्मात्पद्भ्यामेवोपसर्पतु । समीपेममवैदेहींपश्यन्त्वेतेवनौकसः ।।6.117.30।।

visṛjyaśibikāṃtasmātpadbhyāmevopasarpatu | samīpemamavaidehīṃpaśyantvetevanaukasḥ ||6.117.30||

Translation

तस्मात् therefore, शिबिकाम् palanquin, विसृज्य leaving, पद्भ्यामेव on foot only, उपसर्पतु advance towards, एते with the help of these, वनौकसः Vanaras, मम my, समीपे presence, वैदेहीम् Vaidehi, पश्यन्तु to see

Meaning

"Therefore, leaving the palanquin let Vaidehi walk on foot only towards me with the help of these Vanaras."

YK-117-31Yuddha Kanda 117.31

एवमुक्तस्तुरामेणसविमर्शोविभीषणम् । रामस्योपानयसतीतांसन्निकर्षंविनीतवत् ।।6.117.31।।

evamuktasturāmeṇasavimarśovibhīṣaṇam | rāmasyopānayasatītāṃsannikarṣṃvinītavat ||6.117.31||

Translation

रामेण by Rama, एवम् in that way, उक्तःhaving spoken, सविमर्शःclearly, विभीषणम् Vibheeshana, सीताम् Sita, विनीतवत् reverently, रामस्य to Rama, उपानयत्conducted

Meaning

Rama having spoken clearly in that way, Vibheeshana reverently conducted Sita to Rama.

YK-117-32Yuddha Kanda 117.32

ततोलक्ष्मणसुग्रीवौहनूमांश्चप्लवङ्गमः । निशम्यवाक्यंरामस्यबभूवुर्व्यथिताभृशम् ।।6.117.32।।

tatolakṣmaṇasugrīvauhanūmāṃścaplavaṅgamḥ | niśamyavākyṃrāmasyababhūvurvyathitābhṛśam ||6.117.32||

Translation

ततः thereupon, लक्ष्मणसुग्रीवौ Lakshmana and Sugriva, प्लवङ्गमः monkey, हनूमांश्च Hanuman too, रामस्य Rama's, वाक्यम् statement, निशम्य astonished, भृशम् highly, व्यथिताःdistressed, बभूवुः became

Meaning

There upon Lakshmana, Sugriva, and Vanara Hanuman, astonished at Rama's statement, became highly distressed.

YK-117-33Yuddha Kanda 117.33

कलत्रनिरपेक्ष्षैश्चइङ्गितैरस्यदारुणैः । अप्रीतमिवसीतायांतर्कयन्तिस्मराघवम् ।।6.117.33।।

kalatranirapekṣṣaiścaiṅgitairasyadāruṇaiḥ | aprītamivasītāyāṃtarkayantismarāghavam ||6.117.33||

Translation

कलत्रनिरपेक्ष्षैः no regard towards wife, अस्य his, दारुणैः harsh, इङ्गितैः gestures, राघवम् Raghava, सीतायाम् at Sita, अप्रीतम् displeased, तर्कयन्तिस्म discussed

Meaning

Seeing Rama having no regard towards Sita, and his harsh gestures, Lakshmana and Sugriva discussed if Rama was displeased with Sita?

YK-117-34Yuddha Kanda 117.34

लज्जयात्ववलीयन्तीस्वेषुगात्रेषुमैथिली । विभीषणेनानुगताभर्तारंसाभ्यवर्तत ।।6.117.34।।

lajjayātvavalīyantīsveṣugātreṣumaithilī | vibhīṣaṇenānugatābhartārṃsābhyavartata ||6.117.34||

Translation

सा he, मैथिलीतु Mythili also, लज्जया modesty, स्वेषु her own, गात्रेषु throat, अवलीयन्ती limbs shrinking, विभीषणेन by Vibheeshana, अनुगता followed by, भर्तारम् husband, अभ्यवर्तत approached

Meaning

Mythili, also adopting modesty, shrinking into her own limbs, approached her husband followed by Vibheeshana.

YK-117-35Yuddha Kanda 117.35

विस्मयाच्छप्रहर्षाच्चस्नेहाच्चपतिदेवता । उदैक्षतमुखंभर्तुःसौम्यंसौम्यतरानना ।।6.117.35।।

vismayācchapraharṣāccasnehāccapatidevatā | udaikṣatamukhṃbhartuḥsaumyṃsaumyatarānanā ||6.117.35||

Translation

सौम्यतरानना gentle lady, पतिदेवता husband alone as god, विस्मयाश्च wondered, प्रहर्षाच्च joyful, स्नेहाच्च affectionately, भर्तुः husband, सौम्यम् gentle, मुकम् face, समुदैक्षत agreeable

Meaning

Sita, a gentle lady, who considered her husband as God only wondered with a mixed feeling of joy and affection and looked at the gentle face of Rama.