Sarga 94

तौ रजन्यां प्रभातायां स्नातौ हुतहुताशनौ । यथोक्तमृषिणा पूर्वं सर्वं तत्रोपगायताम् ।। 7.94.1 ।।

tau rajanyāṃ prabhātāyāṃ snātau hutahutāśanau | yathoktamṛṣiṇā pūrvaṃ sarvaṃ tatropagāyatām || 7.94.1 ||

तां स शुश्राव काकुत्स्थः पूर्वाचार्यविजिर्मिताम् । अपूर्वां पाठ्यजातिं च गेयेन समलङ्कृताम् ।। 7.94.2 ।।

tāṃ sa śuśrāva kākutsthaḥ pūrvācāryavijirmitām | apūrvāṃ pāṭhyajātiṃ ca geyena samalaṅkṛtām || 7.94.2 ||

प्रमाणैर्बहुभिर्बद्धां तन्त्रीलयसमन्विताम् । बालाभ्यां राघवः श्रुत्वा कौतूहलपरो ऽभवत् ।। 7.94.3 ।।

pramāṇairbahubhirbaddhāṃ tantrīlayasamanvitām | bālābhyāṃ rāghavaḥ śrutvā kautūhalaparo 'bhavat || 7.94.3 ||

अथ कर्मान्तरे राजा समाहूय महामुनीन् । पार्थिवांश्च नरव्याघ्रः पण्डितान्नैगमांस्तथा ।। 7.94.4 ।।

atha karmāntare rājā samāhūya mahāmunīn | pārthivāṃśca naravyāghraḥ paṇḍitānnaigamāṃstathā || 7.94.4 ||

पौराणिकाञ्छब्दविदो ये च वृद्धा द्विजातयः । स्वराणां लक्षणज्ञांश्च उत्सुकान्द्विजसत्तमान् ।। 7.94.5 ।।

paurāṇikāñchabdavido ye ca vṛddhā dvijātayaḥ | svarāṇāṃ lakṣaṇajñāṃśca utsukāndvijasattamān || 7.94.5 ||

लक्षणज्ञांश्च गान्धर्वान्नैगमांश्च विशेषतः । पादाक्षरसमासज्ञांश्छन्दःसु परिनिष्ठितान् ।। 7.94.6 ।।

lakṣaṇajñāṃśca gāndharvānnaigamāṃśca viśeṣataḥ | pādākṣarasamāsajñāṃśchandaḥsu pariniṣṭhitān || 7.94.6 ||

कलामात्राविशेषज्ञाञ्ज्योतिषे च परं गतान् । क्रियाकल्पविदश्चैव तथा कार्यविदो जनान् ।। 7.94.7 ।।

kalāmātrāviśeṣajñāñjyotiṣe ca paraṃ gatān | kriyākalpavidaścaiva tathā kāryavido janān || 7.94.7 ||

भाषाज्ञानिङ्गितज्ञांश्च नैगमांश्चाप्यशेषतः । हेतूपचारकुशलान् वचने चापि हैतुकान् ।। 7.94.8 ।।

bhāṣājñāniṅgitajñāṃśca naigamāṃścāpyaśeṣataḥ | hetūpacārakuśalān vacane cāpi haitukān || 7.94.8 ||

छन्दोविदः पुराणज्ञान्वैदिकान्द्विजसत्तमान् । चित्रज्ञान्वृत्तसूत्रज्ञान्गीतनृत्यविशारदान् ।। 7.94.9 ।।

chandovidaḥ purāṇajñānvaidikāndvijasattamān | citrajñānvṛttasūtrajñāngītanṛtyaviśāradān || 7.94.9 ||

शास्त्रज्ञान्नीतिनिपुणान्वेदान्तार्थप्रबोधकान् । एतान्सर्वान्समानीय गातारौ समवेशयत् ।। 7.94.10 ।।

śāstrajñānnītinipuṇānvedāntārthaprabodhakān | etānsarvānsamānīya gātārau samaveśayat || 7.94.10 ||

दृष्ट्वा मुनिगणाः सर्वे पार्थिवाश्च महौजसः । पिबन्त इव चक्षुर्भ्यां राजानं गायकौ च तौ ।। 7.94.11 ।।

dṛṣṭvā munigaṇāḥ sarve pārthivāśca mahaujasaḥ | pibanta iva cakṣurbhyāṃ rājānaṃ gāyakau ca tau || 7.94.11 ||

ऊचुः परस्परं चेदं सर्व एव समन्ततः । उभौ रामस्य सदृशौ बिम्बाद्बिम्बमिवोत्थितौ ।। 7.94.12 ।।

ūcuḥ parasparaṃ cedaṃ sarva eva samantataḥ | ubhau rāmasya sadṛśau bimbādbimbamivotthitau || 7.94.12 ||

जटिलौ यदि न स्यातां न वल्कलधरौ यदि । विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च ।। 7.94.13 ।।

jaṭilau yadi na syātāṃ na valkaladharau yadi | viśeṣaṃ nādhigacchāmo gāyato rāghavasya ca || 7.94.13 ||

तेषां संवदतामेवं श्रोतऽणां हर्षवर्धनम् । गेयं प्रचक्रतुस्तत्र तावुभौ मुनिदारकौ ।। 7.94.14 ।।

teṣāṃ saṃvadatāmevaṃ śrota'ṇāṃ harṣavardhanam | geyaṃ pracakratustatra tāvubhau munidārakau || 7.94.14 ||

ततः प्रवृत्तं मधुरं गान्धर्वमतिमानुषम् । न च तृप्तिं ययुः सर्वे श्रोतारो गानसम्पदा ।। 7.94.15 ।।

tataḥ pravṛttaṃ madhuraṃ gāndharvamatimānuṣam | na ca tṛptiṃ yayuḥ sarve śrotāro gānasampadā || 7.94.15 ||

प्रवृत्तमादितः पूर्वसर्गं नारददर्शितम् । ततः प्रभृति सर्गांश्च यावद्विंशत्यगायताम् ।। 7.94.16 ।।

pravṛttamāditaḥ pūrvasargaṃ nāradadarśitam | tataḥ prabhṛti sargāṃśca yāvadviṃśatyagāyatām || 7.94.16 ||

ततो ऽपराह्णसमये राघवः समभाषत । श्रुत्वा विंशतिसर्गांस्तान्भ्रातरं भ्रातृवत्सलः ।। 7.94.17 ।।

tato 'parāhṇasamaye rāghavaḥ samabhāṣata | śrutvā viṃśatisargāṃstānbhrātaraṃ bhrātṛvatsalaḥ || 7.94.17 ||

अष्टादशसहस्राणि सुवर्णस्य महात्मनोः । प्रयच्छ शीघ्रं काकुत्स्थ यदन्यदभिकाङ्क्षितम् । ददौ शीघ्रं स काकुत्स्थो बालयोर्वै पृथक्पृथक् ।। 7.94.18 ।।

aṣṭādaśasahasrāṇi suvarṇasya mahātmanoḥ | prayaccha śīghraṃ kākutstha yadanyadabhikāṅkṣitam | dadau śīghraṃ sa kākutstho bālayorvai pṛthakpṛthak || 7.94.18 ||

दीयमानं सुवर्णं तु नागृह्णीतां कुशीलवौ । ऊचतुश्च महात्मानौ किमनेनेति विस्मितौ ।। 7.94.19 ।।

dīyamānaṃ suvarṇaṃ tu nāgṛhṇītāṃ kuśīlavau | ūcatuśca mahātmānau kimaneneti vismitau || 7.94.19 ||

वन्येन फलमूलेन निरतौ वनवासिनौ । सुवर्णेन हिरण्येन किं करिष्यावहे वने ।। 7.94.20 ।।

vanyena phalamūlena niratau vanavāsinau | suvarṇena hiraṇyena kiṃ kariṣyāvahe vane || 7.94.20 ||

तथा तयोः प्रब्रुवतोः कौतूहलसमन्विताः । श्रोतारश्चैव रामश्च सर्व एव सुविस्मिताः ।। 7.94.21 ।।

tathā tayoḥ prabruvatoḥ kautūhalasamanvitāḥ | śrotāraścaiva rāmaśca sarva eva suvismitāḥ || 7.94.21 ||

तस्य चैवागमं रामः काव्यस्य श्रोतुमुत्सुकः । पप्रच्छ तौ महातेजास्तावुभौ मुनिदारकौ ।। 7.94.22 ।।

tasya caivāgamaṃ rāmaḥ kāvyasya śrotumutsukaḥ | papraccha tau mahātejāstāvubhau munidārakau || 7.94.22 ||

किम्प्रमाणमिदं काव्यं का प्रतिष्ठा महात्मनः । कर्ता काव्यस्य महतः क्व चासौ मुनिपुङ्गवः ।। 7.94.23 ।।

kimpramāṇamidaṃ kāvyaṃ kā pratiṣṭhā mahātmanaḥ | kartā kāvyasya mahataḥ kva cāsau munipuṅgavaḥ || 7.94.23 ||

पृच्छन्तं राघवं वाक्यमूचतुर्मुनिदारकौ ।। 7.94.24 ।।

pṛcchantaṃ rāghavaṃ vākyamūcaturmunidārakau || 7.94.24 ||

वाल्मीकिर्भगवान्कर्ता सम्प्राप्तो यज्ञसंविधम् । येनेदं चरितं तुभ्यमशेषं सम्प्रदर्शितम् ।। 7.94.25 ।।

vālmīkirbhagavānkartā samprāpto yajñasaṃvidham | yenedaṃ caritaṃ tubhyamaśeṣaṃ sampradarśitam || 7.94.25 ||

सन्निबद्धं हि श्लोकानां चतुर्विशत्सहस्रकम् । उपाख्यानशतं चैव भार्गवेण तपस्विना ।। 7.94.26 ।।

sannibaddhaṃ hi ślokānāṃ caturviśatsahasrakam | upākhyānaśataṃ caiva bhārgaveṇa tapasvinā || 7.94.26 ||

आदिप्रभृति वै राजन्पञ्चसर्गशतानि च । काण्डानि षट् कृतानीह सोत्तराणि महात्मना । कृतानि गुरुणास्माकमृषिणा चरितं तव ।। 7.94.27 ।।

ādiprabhṛti vai rājanpañcasargaśatāni ca | kāṇḍāni ṣaṭ kṛtānīha sottarāṇi mahātmanā | kṛtāni guruṇāsmākamṛṣiṇā caritaṃ tava || 7.94.27 ||

प्रतिष्ठा ऽ ऽजीवितं यावत्तावत्सर्वस्य वर्तते ।। 7.94.28 ।।

pratiṣṭhā ' 'jīvitaṃ yāvattāvatsarvasya vartate || 7.94.28 ||

सोत्तराणि महात्मना । यदि बुद्धिः कृता राजञ्छ्रवणाय महारथ । कर्मान्तरे क्षणीभूतस्तच्छृणुष्व सहानुजः ।। 7.94.29 ।।

sottarāṇi mahātmanā | yadi buddhiḥ kṛtā rājañchravaṇāya mahāratha | karmāntare kṣaṇībhūtastacchṛṇuṣva sahānujaḥ || 7.94.29 ||

बाढमित्यब्रवीद्रामस्तौ चानुज्ञाप्य राघवम् । प्रहृष्टौ जग्मतुः स्थानं यत्रास्ते मुनिपुङ्गवः ।। 7.94.30 ।।

bāḍhamityabravīdrāmastau cānujñāpya rāghavam | prahṛṣṭau jagmatuḥ sthānaṃ yatrāste munipuṅgavaḥ || 7.94.30 ||

रामो ऽपि मुनिभिः सार्धं पार्थिवैश्च महात्मभिः । श्रुत्वा तद्गीतिमाधुर्यं कर्मशालामुपागमत् ।। 7.94.31 ।।

rāmo 'pi munibhiḥ sārdhaṃ pārthivaiśca mahātmabhiḥ | śrutvā tadgītimādhuryaṃ karmaśālāmupāgamat || 7.94.31 ||

शुश्राव तत्ताललयोपपन्नं सर्गान्वितं स स्वरशब्दयुक्तम् । तन्त्रीलयव्यञ्जनयोगयुक्तं कुशीलवाभ्यां परिगीयमानम् ।। 7.94.32 ।।

śuśrāva tattālalayopapannaṃ sargānvitaṃ sa svaraśabdayuktam | tantrīlayavyañjanayogayuktaṃ kuśīlavābhyāṃ parigīyamānam || 7.94.32 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः ।। 94 ।।

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe caturnavatitamaḥ sargaḥ || 94 ||