Sarga 47

अथ नावं सुविस्तीर्णां नैषादीं राघवानुजः । आरुरोह समायुक्तां पूर्वमारोप्य मैथिलीम् ।। 7.47.1 ।।

atha nāvaṃ suvistīrṇāṃ naiṣādīṃ rāghavānujaḥ | āruroha samāyuktāṃ pūrvamāropya maithilīm || 7.47.1 ||

सुमन्त्रं चैव सरथं स्थीयतामिति लक्ष्मणः । उवाच शोकसन्तप्तः प्रयाहीति च नाविकम् ।। 7.47.2 ।।

sumantraṃ caiva sarathaṃ sthīyatāmiti lakṣmaṇaḥ | uvāca śokasantaptaḥ prayāhīti ca nāvikam || 7.47.2 ||

ततस्तीरमुपागम्य भागीरथ्याः स लक्ष्मणः । उवाच मैथिलीं वाक्यं प्राञ्जलिर्बाष्पसम्प्लुतः ।। 7.47.3 ।।

tatastīramupāgamya bhāgīrathyāḥ sa lakṣmaṇaḥ | uvāca maithilīṃ vākyaṃ prāñjalirbāṣpasamplutaḥ || 7.47.3 ||

हृद्गतं मे महच्छल्यं यस्मादार्येण धीमता । अस्मिन्निमित्ते वैदेहि लोकस्य वचनीकृतः ।। 7.47.4 ।।

hṛdgataṃ me mahacchalyaṃ yasmādāryeṇa dhīmatā | asminnimitte vaidehi lokasya vacanīkṛtaḥ || 7.47.4 ||

श्रेयो हि मरणं मे ऽद्य मृत्युर्वा यत्परं भवेत् । न चास्मिन्नीदृशे कार्ये नियोज्यो लोकनिन्दिते ।। 7.47.5 ।।

śreyo hi maraṇaṃ me 'dya mṛtyurvā yatparaṃ bhavet | na cāsminnīdṛśe kārye niyojyo lokanindite || 7.47.5 ||

प्रसीद च न मे पापं कर्तुमर्हसि शोभने । इत्यञ्जलिकृतो भूमौ निपपात स लक्ष्मणः ।। 7.47.6 ।।

prasīda ca na me pāpaṃ kartumarhasi śobhane | ityañjalikṛto bhūmau nipapāta sa lakṣmaṇaḥ || 7.47.6 ||

रुदन्तं प्राञ्जलिं दृष्ट्वा काङ्क्षन्तं मृत्युमात्मनः । मैथिली भृशसंविग्ना लक्ष्मणं वाक्यमब्रवीत् ।। 7.47.7 ।।

rudantaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā kāṅkṣantaṃ mṛtyumātmanaḥ | maithilī bhṛśasaṃvignā lakṣmaṇaṃ vākyamabravīt || 7.47.7 ||

किमिदं नावगच्छामि ब्रूहि तत्त्वेन लक्ष्मण । पश्यामि त्वां न च स्वस्थमपि क्षेमं महीपतेः ।। 7.47.8 ।।

kimidaṃ nāvagacchāmi brūhi tattvena lakṣmaṇa | paśyāmi tvāṃ na ca svasthamapi kṣemaṃ mahīpateḥ || 7.47.8 ||

शापितो ऽसि नरेन्द्रेण यत्त्वं सन्तापमागतः । तद्ब्रूयाः सन्निधौ मह्यमहमाज्ञापयामि ते ।। 7.47.9 ।।

śāpito 'si narendreṇa yattvaṃ santāpamāgataḥ | tadbrūyāḥ sannidhau mahyamahamājñāpayāmi te || 7.47.9 ||

वैदेह्या चोद्यमानस्तु लक्ष्मणो दीनचेतनः । अवाङ्मुखो बाष्पकलं वाक्यमेतदुवाच ह ।। 7.47.10 ।।

vaidehyā codyamānastu lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | avāṅmukho bāṣpakalaṃ vākyametaduvāca ha || 7.47.10 ||

श्रुत्वा परिषदो मध्ये ह्यपवादं सुदारुणम् । पुरे जनपदे चैव त्वत्कृते जनकात्मजे । रामः सन्तप्तहृदयो मा निवेद्य गृहं गतः ।। 7.47.11 ।।

śrutvā pariṣado madhye hyapavādaṃ sudāruṇam | pure janapade caiva tvatkṛte janakātmaje | rāmaḥ santaptahṛdayo mā nivedya gṛhaṃ gataḥ || 7.47.11 ||

न तानि वचनीयानि मया देवि तवाग्रतः । यानि राज्ञा हृदि न्यस्तान्यमर्षात्पृष्ठतः कृतः ।। 7.47.12 ।।

na tāni vacanīyāni mayā devi tavāgrataḥ | yāni rājñā hṛdi nyastānyamarṣātpṛṣṭhataḥ kṛtaḥ || 7.47.12 ||

सा त्वं त्यक्ता नृपतिना निर्दोषा मम सन्निधौ । पौरापवादभीतेन ग्राह्यं देवि न ते ऽन्यथा ।। 7.47.13 ।।

sā tvaṃ tyaktā nṛpatinā nirdoṣā mama sannidhau | paurāpavādabhītena grāhyaṃ devi na te 'nyathā || 7.47.13 ||

आश्रमान्तेषु च मया त्यक्तव्या त्वं भविष्यसि । राज्ञः शासनमाज्ञाय तवेदं किल दौर्हृदम् ।। 7.47.14 ।।

āśramānteṣu ca mayā tyaktavyā tvaṃ bhaviṣyasi | rājñaḥ śāsanamājñāya tavedaṃ kila daurhṛdam || 7.47.14 ||

तदेतज्जाह्नवीतीरे ब्रह्मर्षीणां तपोवनम् । पुण्यं च रमणीयं च मा विषादं कृथाः शुभे ।। 7.47.15 ।।

tadetajjāhnavītīre brahmarṣīṇāṃ tapovanam | puṇyaṃ ca ramaṇīyaṃ ca mā viṣādaṃ kṛthāḥ śubhe || 7.47.15 ||

राज्ञो दशरथस्येष्टः पितुर्मे मुनिपुङ्गवः । सखा परमको विप्रो वाल्मीकिः सुमहायशाः ।। 7.47.16 ।।

rājño daśarathasyeṣṭaḥ piturme munipuṅgavaḥ | sakhā paramako vipro vālmīkiḥ sumahāyaśāḥ || 7.47.16 ||

पादच्छायामुपागम्य सुखमस्य महात्मनः । उपवासपरैकाग्रा वस त्वं जनकात्मजे ।। 7.47.17 ।।

pādacchāyāmupāgamya sukhamasya mahātmanaḥ | upavāsaparaikāgrā vasa tvaṃ janakātmaje || 7.47.17 ||

पतिव्रतात्वमास्थाय रामं कृत्वा सदा हृदि । श्रेयस्ते परमं देवि तथा कृत्वा भविष्यति ।। 7.47.18 ।।

pativratātvamāsthāya rāmaṃ kṛtvā sadā hṛdi | śreyaste paramaṃ devi tathā kṛtvā bhaviṣyati || 7.47.18 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे सप्तचत्वारिंशः सर्गः ।। 47 ।।

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ || 47 ||