Sarga 13

अथ लोकेश्वरोत्सृष्टा तत्र कालेन केनचित् । निद्रा समभवत्तीव्रा कुम्भकर्णस्य रूपिणी ।। 7.13.1 ।।

atha lokeśvarotsṛṣṭā tatra kālena kenacit | nidrā samabhavattīvrā kumbhakarṇasya rūpiṇī || 7.13.1 ||

ततो भ्रातरमासीनं कुम्भकर्णो ऽब्रवीद्वचः । निद्रा मां बाधते राजन्कारयस्व ममालयम् ।। 7.13.2 ।।

tato bhrātaramāsīnaṃ kumbhakarṇo 'bravīdvacaḥ | nidrā māṃ bādhate rājankārayasva mamālayam || 7.13.2 ||

विनियुक्तास्ततो राज्ञा शिल्पिनो विश्वकर्मवत् । विस्तीर्णं योजनं शुभ्रं ततो द्विगुणमायतम् ।। 7.13.3 ।।

viniyuktāstato rājñā śilpino viśvakarmavat | vistīrṇaṃ yojanaṃ śubhraṃ tato dviguṇamāyatam || 7.13.3 ||

दर्शनीयं निराबाधं कुम्भकर्णस्य चक्रिरे । स्फाटिकैः काञ्चनैश्चित्रैः स्तम्भैः सर्वत्र शोभितम् ।। 7.13.4 ।।

darśanīyaṃ nirābādhaṃ kumbhakarṇasya cakrire | sphāṭikaiḥ kāñcanaiścitraiḥ stambhaiḥ sarvatra śobhitam || 7.13.4 ||

वैडूर्यकृतसोपानं किङ्किणीजालकं तथा । दान्ततोरणविन्यस्तं वज्रस्फटिकवेदिकम् ।। 7.13.5 ।।

vaiḍūryakṛtasopānaṃ kiṅkiṇījālakaṃ tathā | dāntatoraṇavinyastaṃ vajrasphaṭikavedikam || 7.13.5 ||

मनोहरं सर्वसुखं कारयामास राक्षसः । सर्वत्र सुखदं नित्यं मेरोः पुण्यां गुहामिव ।। 7.13.6 ।।

manoharaṃ sarvasukhaṃ kārayāmāsa rākṣasaḥ | sarvatra sukhadaṃ nityaṃ meroḥ puṇyāṃ guhāmiva || 7.13.6 ||

तत्र निद्रां समाविष्टः कुम्भकर्णो महाबलः । बहून्यब्दसहस्राणि शयानो न प्रबुद्ध्यते ।। 7.13.7 ।।

tatra nidrāṃ samāviṣṭaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | bahūnyabdasahasrāṇi śayāno na prabuddhyate || 7.13.7 ||

निद्राभिभूते तु तदा कुम्भकर्णे दशाननः । देवर्षियक्षगन्धर्वान्सञ्जघ्ने हि निरङ्कुशः ।। 7.13.8 ।।

nidrābhibhūte tu tadā kumbhakarṇe daśānanaḥ | devarṣiyakṣagandharvānsañjaghne hi niraṅkuśaḥ || 7.13.8 ||

उद्यानानि च चित्राणि नन्दनादीनि यानि च । तानि गत्वा सुसङक्रुद्धो भिनत्ति स्म दशाननः ।। 7.13.9 ।।

udyānāni ca citrāṇi nandanādīni yāni ca | tāni gatvā susaṅakruddho bhinatti sma daśānanaḥ || 7.13.9 ||

नदीं गज इव क्रीडन्वृक्षान्वायुरिव क्षिपन् । नगान्व्रज्र इवोत्सृष्टो विध्वंसयति राक्षसः ।। 7.13.10 ।।

nadīṃ gaja iva krīḍanvṛkṣānvāyuriva kṣipan | nagānvrajra ivotsṛṣṭo vidhvaṃsayati rākṣasaḥ || 7.13.10 ||

तथावृत्तं तु विज्ञाय दशग्रीवं धनेश्वरः । कुलानुरूपं धर्मज्ञो वृत्तं संस्मृत्य चात्मनः ।। 7.13.11 ।।

tathāvṛttaṃ tu vijñāya daśagrīvaṃ dhaneśvaraḥ | kulānurūpaṃ dharmajño vṛttaṃ saṃsmṛtya cātmanaḥ || 7.13.11 ||

सौभ्रात्रदर्शनार्थं तु दूतं वैश्रवणस्तदा । लङ्कां सम्प्रेषयामास दशग्रीवस्य वै हितम् ।। 7.13.12 ।।

saubhrātradarśanārthaṃ tu dūtaṃ vaiśravaṇastadā | laṅkāṃ sampreṣayāmāsa daśagrīvasya vai hitam || 7.13.12 ||

स गत्वा नगरीं लङ्कामाससाद विभीषणम् । मानितस्तेन धर्मेण पृष्टश्चागमनं प्रति ।। 7.13.13 ।।

sa gatvā nagarīṃ laṅkāmāsasāda vibhīṣaṇam | mānitastena dharmeṇa pṛṣṭaścāgamanaṃ prati || 7.13.13 ||

पृष्ट्वा च कुशलं राज्ञो ज्ञातीनां च बिभीषणः । सभायां दर्शयामास तमासीनं दशाननम् ।। 7.13.14 ।।

pṛṣṭvā ca kuśalaṃ rājño jñātīnāṃ ca bibhīṣaṇaḥ | sabhāyāṃ darśayāmāsa tamāsīnaṃ daśānanam || 7.13.14 ||

स दृष्ट्वा तत्र राजानं दीप्यमानं स्वतेजसा । जयेति वाचा सम्पूज्य तूष्णीं समभिवर्तत ।। 7.13.15 ।।

sa dṛṣṭvā tatra rājānaṃ dīpyamānaṃ svatejasā | jayeti vācā sampūjya tūṣṇīṃ samabhivartata || 7.13.15 ||

तं तत्रोत्तमपर्यङ्के वरास्तरणशोभिते । उपविष्टं दशग्रीवं दूतो वाक्यमथाब्रवीत् ।। 7.13.16 ।।

taṃ tatrottamaparyaṅke varāstaraṇaśobhite | upaviṣṭaṃ daśagrīvaṃ dūto vākyamathābravīt || 7.13.16 ||

राजन्वदामि ते सर्वं भ्राता तव यदब्रवीत् । उभयोः सदृशं वीर वृत्तस्य च कुलस्य च ।। 7.13.17 ।।

rājanvadāmi te sarvaṃ bhrātā tava yadabravīt | ubhayoḥ sadṛśaṃ vīra vṛttasya ca kulasya ca || 7.13.17 ||

साधु पर्याप्तमेतावत्कृतश्चारित्रसङ्ग्रहः । साधु धर्मे व्यवस्थानं क्रियतां यदि शक्यते ।। 7.13.18 ।।

sādhu paryāptametāvatkṛtaścāritrasaṅgrahaḥ | sādhu dharme vyavasthānaṃ kriyatāṃ yadi śakyate || 7.13.18 ||

दृष्टं मे नन्दनं भग्नमृषयो निहताः श्रुताः । देवतानां समुद्योगस्त्वत्तो राजन्मम श्रुतः ।। 7.13.19 ।।

dṛṣṭaṃ me nandanaṃ bhagnamṛṣayo nihatāḥ śrutāḥ | devatānāṃ samudyogastvatto rājanmama śrutaḥ || 7.13.19 ||

निराकृतश्च बहुशस्त्वया ऽहं राक्षसाधिप । अपराद्धा हि बाल्याच्च रमणीयाः स्वबान्धवाः ।। 7.13.20 ।।

nirākṛtaśca bahuśastvayā 'haṃ rākṣasādhipa | aparāddhā hi bālyācca ramaṇīyāḥ svabāndhavāḥ || 7.13.20 ||

अहं तु हिमवत्पृष्ठं गतो धर्ममुपासितुम् । रौद्रं व्रत्तं समास्थाय नियतो नियतेन्द्रियः ।। 7.13.21 ।।

ahaṃ tu himavatpṛṣṭhaṃ gato dharmamupāsitum | raudraṃ vrattaṃ samāsthāya niyato niyatendriyaḥ || 7.13.21 ||

तत्र देवो मया दृष्टः सह देव्या मया प्रभुः । सव्यं चक्षुर्मया दैवात्तत्र देव्यां निपातितम् ।। 7.13.22 ।।

tatra devo mayā dṛṣṭaḥ saha devyā mayā prabhuḥ | savyaṃ cakṣurmayā daivāttatra devyāṃ nipātitam || 7.13.22 ||

का न्वियं स्यादिति शुभा न खल्वन्येन हेतुना । रूपं ह्यनुपमं कृत्वा रुद्राणी तत्र तिष्ठति ।। 7.13.23 ।।

kā nviyaṃ syāditi śubhā na khalvanyena hetunā | rūpaṃ hyanupamaṃ kṛtvā rudrāṇī tatra tiṣṭhati || 7.13.23 ||

देव्या दिव्यप्रभावेण दग्धं सव्यं ममेक्षणम् । रेणुध्वस्तमिव ज्योतिः पिङ्गुलत्वमुपागतम् ।। 7.13.24 ।।

devyā divyaprabhāveṇa dagdhaṃ savyaṃ mamekṣaṇam | reṇudhvastamiva jyotiḥ piṅgulatvamupāgatam || 7.13.24 ||

ततो ऽहमन्यद्विस्तीर्णं गत्वा तस्य गिरेस्तटम् । तूष्णीं वर्षशतान्यष्टौ समाधारं महाव्रतम् ।। 7.13.25 ।।

tato 'hamanyadvistīrṇaṃ gatvā tasya girestaṭam | tūṣṇīṃ varṣaśatānyaṣṭau samādhāraṃ mahāvratam || 7.13.25 ||

समाप्ते नियमे तस्मिंस्तत्र देवो महेश्वरः । प्रीतः प्रीतेन मनसा प्राह वाक्यमिदं प्रभुः ।। 7.13.26 ।।

samāpte niyame tasmiṃstatra devo maheśvaraḥ | prītaḥ prītena manasā prāha vākyamidaṃ prabhuḥ || 7.13.26 ||

पैङ्गल्यं यदवाप्तं हि देव्या रूपनिरीक्षणात् । प्रीतो ऽस्मि तव धर्मज्ञ तपसा नेन सुव्रत ।। 7.13.27 ।।

paiṅgalyaṃ yadavāptaṃ hi devyā rūpanirīkṣaṇāt | prīto 'smi tava dharmajña tapasā nena suvrata || 7.13.27 ||

मया चैतद्व्रतं चीर्णं त्वया चैव धनाधिप । तृतीयः पुरुषो नास्ति यश्चरेव्रतमीदृशम् ।। 7.13.28 ।।

mayā caitadvrataṃ cīrṇaṃ tvayā caiva dhanādhipa | tṛtīyaḥ puruṣo nāsti yaścarevratamīdṛśam || 7.13.28 ||

व्रतं सुनिश्चयं ह्येतन्मया ह्युत्पादितं पुरा । तत्सखित्वं मया सौम्य रोचयस्व धनेश्वर ।। 7.13.29 ।।

vrataṃ suniścayaṃ hyetanmayā hyutpāditaṃ purā | tatsakhitvaṃ mayā saumya rocayasva dhaneśvara || 7.13.29 ||

तपसा निर्जितश्चैव सखा भव ममानघ । देव्या दग्धं प्रभावेण यच्च सव्यं तवेक्षणम् ।। 7.13.30 ।।

tapasā nirjitaścaiva sakhā bhava mamānagha | devyā dagdhaṃ prabhāveṇa yacca savyaṃ tavekṣaṇam || 7.13.30 ||

एकाक्षिपिङ्गलेत्येव नाम स्थास्यति शाश्वतम् । एवं तेन सखित्वं च प्राप्यानुज्ञां च शङ्करात् ।। 7.13.31 ।।

ekākṣipiṅgaletyeva nāma sthāsyati śāśvatam | evaṃ tena sakhitvaṃ ca prāpyānujñāṃ ca śaṅkarāt || 7.13.31 ||

आगत्य च श्रुतो ऽयं मे तव पापविनिश्चयः ।। 7.13.32 ।।

āgatya ca śruto 'yaṃ me tava pāpaviniścayaḥ || 7.13.32 ||

तदधर्मिष्ठसंयोगान्निवर्त कुलदूषणात् । चिन्त्यते हि वधोपायः सर्षिसङ्घैः सुरैस्तव ।। 7.13.33 ।।

tadadharmiṣṭhasaṃyogānnivarta kuladūṣaṇāt | cintyate hi vadhopāyaḥ sarṣisaṅghaiḥ suraistava || 7.13.33 ||

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धसंरक्तलोचनः । हस्तौ दन्तांश्च सम्पीड्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। 7.13.34 ।।

evamukto daśagrīvaḥ kruddhasaṃraktalocanaḥ | hastau dantāṃśca sampīḍya vākyametaduvāca ha || 7.13.34 ||

विज्ञातं ते मया दूत वाक्यं यस्य प्रभाषसे । नैतत्त्वमसि नैवासौ भ्रात्रा येनासि चोदितः ।। 7.13.35 ।।

vijñātaṃ te mayā dūta vākyaṃ yasya prabhāṣase | naitattvamasi naivāsau bhrātrā yenāsi coditaḥ || 7.13.35 ||

हितं नैष ममैतद्धि ब्रवीति धनरक्षकः । महेश्वरसखित्वं तु मूढ श्रावयते किल ।। 7.13.36 ।।

hitaṃ naiṣa mamaitaddhi bravīti dhanarakṣakaḥ | maheśvarasakhitvaṃ tu mūḍha śrāvayate kila || 7.13.36 ||

न चेदं क्षमणीयं मे यदेतद्भाषितं त्वया । यदेतावन्मया कालं दूत तस्य तु मर्षितम् ।। 7.13.37 ।।

na cedaṃ kṣamaṇīyaṃ me yadetadbhāṣitaṃ tvayā | yadetāvanmayā kālaṃ dūta tasya tu marṣitam || 7.13.37 ||

न हन्तव्यो गुरुर्ज्येष्ठो मया ऽयमिति मन्यते । तस्य त्विदानीं श्रुत्वा मे वाक्यमेषा कृता मतिः ।। 7.13.38 ।।

na hantavyo gururjyeṣṭho mayā 'yamiti manyate | tasya tvidānīṃ śrutvā me vākyameṣā kṛtā matiḥ || 7.13.38 ||

त्रीँल्लोकानपि जेष्यामि बाहुवीर्यमुपाश्रितः ।। 7.13.39 ।।

trīँllokānapi jeṣyāmi bāhuvīryamupāśritaḥ || 7.13.39 ||

एतन्मुहूर्तमेवाहं तस्यैकस्य तु वै कृते । चतुरो लोकपालांस्तान्नयिष्यामि यमक्षयम् ।। 7.13.40 ।।

etanmuhūrtamevāhaṃ tasyaikasya tu vai kṛte | caturo lokapālāṃstānnayiṣyāmi yamakṣayam || 7.13.40 ||

एवमुक्त्वा तु लङ्केशो दूतं खड्गेन जघ्निवान् । ददौ भक्षयितुं ह्येनं राक्षसानां दुरात्मनाम् ।। 7.13.41 ।।

evamuktvā tu laṅkeśo dūtaṃ khaḍgena jaghnivān | dadau bhakṣayituṃ hyenaṃ rākṣasānāṃ durātmanām || 7.13.41 ||

एवं कृतस्वस्त्ययनो रथमारुह्य रावणः । त्रैलोक्यविजयाकाङ्क्षी ययौ यत्र धनेश्वरः ।। 7.13.42 ।।

evaṃ kṛtasvastyayano rathamāruhya rāvaṇaḥ | trailokyavijayākāṅkṣī yayau yatra dhaneśvaraḥ || 7.13.42 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रयोदशः सर्गः ।। 13 ।।

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe trayodaśaḥ sargaḥ || 13 ||