Sarga 14

Translation

सा पापा that evil woman, पुत्रशोकार्दितम् tortured with grief on account of his son, विसंज्ञम् having lost senses, भुवि on the floor, पतितम् had fallen, विवेष्टमानम् writhing, ऐक्ष्वाकम् (Dasaratha) born in the Ikshvaku race, इदम् this word, अब्रवीत् said.

Translation

मम me (what you have done for me), संश्रवम् the promise, संश्रुत्य having promised, पापं कृत्वा इव as if you have committed a sin done a sinful act, सन्नः a dejected man, क्षितितले on the ground (floor), शेषे lying down, इदम् this, किम् what, त्वम् you, स्थित्याम् status, स्थातुम् to remain, अर्हसि you are worthy of.

Translation

धर्मविदः conversant with righteousness, जनाः people, सत्यम् truth, परमं धर्मम् is a great virtue, आहुः हि are saying, मया च by me also, सत्यम् truth, आश्रित्य by following, त्वम् you, धर्मम् about your duty, प्रबोधितः enlightened with.

Translation

राजन् O king, जगतीपतिः lord of the earth, शैब्यः Saibya, श्येनाय पक्षिणे to a hawk, a bird, स्वाम् his own, तनुम् body, संश्रुत्य having promised, उत्तमाम् highest, गतिम् state, जगाम attained.

Translation

तथा In the same way, तेजस्वी lustrous, अलर्कः (king) Alarka, वेदपारगे to an adept in the Vedas, याचमाने soliciting, ब्राह्मणे (to) the brahmin, स्वके his own, नेत्रे eyes, उद्धृत्य havng plucked, अविमनाः without hesitation, ददौ हि gave it indeed.

Translation

सरितां पतिः तु as regards the lord of rivers (ocean), सत्यम् अन्वित: who follows the truth, स्वल्पाम् very little, मर्यादाम् as boundary, स्वाम् his own, वेलाम् shore, समये when time comes, सत्यानुरोधात् in obedience to truth, नातिवर्तते does not trangress.

Translation

सत्यम् truth, एकपदम् in the form of one word, ब्रह्म Brahman, सत्ये on truth, धर्मः righteousness, प्रतिष्ठितः is established firmly, सत्यमेव truth alone, अक्षयाः is imperishable, वेदाः Vedas, सत्यमेव by truth alone, परम् supreme state, आप्यते will be attained.

Translation

सत्तम O excellent one, मतिः your mind, धर्मे in righteousness, धृता यदि if fixed firmly, सत्यम् truth, समनुवर्तस्व follow it , मे my, वरः boon, सफलः अस्तु may be fulfilled, वरदः असि हि you are the bestower of boons indeed.

Translation

इह in this matter, धर्मस्य of righteousness, अभिकामार्थम् fulfilling for the sake of, मम my, अभिचोदनाच्च urging you, सुतम् son, रामम् Rama, प्रव्राजय be exiled, त्वाम् to you, त्रिः thrice, अहम् I, अब्रवीमि am telling you.

Translation

आर्य O noble one, त्वम् you, मम my, इमम् this, समयम् agreement, न करिष्यसि यदि if you do not fulfil, परित्यक्ता abandoned (by you), ते अग्रतः in your presence, जीवितम् my life, परित्यक्ष्यामि will discard.

Translation

निर्विशङ्कया without fear or hesitation, कैकेय्या by Kaikeyi, एवम् in this way, प्रचोदितः having been urged, राजा king, बलिः emperor Bali, इन्द्रकृतं यथा like the one employed by Indra (through Vamana), पाशम् noose (promise), मोक्तुम् to release, नाशकत् was not able.

Translation

सः Dasaratha, युगचक्रान्तरम् between the wheels and the yoke, परिस्पन्दन् restlessly moving, धुर्यः यथा like a beast of burden (bullock), उद्भ्रान्तहृदयः with heart beating wildly, विवर्णवदनः चापि with a pale face too, अभवत् remained.

Translation

भूपतिः king, विह्वलाभ्याम् नेत्राभ्याम् eyes overwhelmed (with fears), अपश्यन्निव as if unable to see, कृच्छ्रात् with great difficulty, धैर्येण with courage, संस्तभ्य gaining a firm footing, कैकेयीम् to Kaikeyi, इदम् this, अब्रवीत् said.

Translation

पापे O wicked woman, अग्नौ at the sacred fire, मन्त्रकृतः amid chantings of mantras, ते your, यः पाणिः which hand, मया by me, धृतः was held, तम् that one, स्वजम् begotten by me, तव पुत्रं चैव your son also, त्वया सह along with you, त्यजामि disown.

Translation

देवि O queen, रजनी night, सूर्यस्य of the Sun, उदयनं प्रति about to rise, प्रयाता departed, अभिषेकम् consecration, गुरुजनः preceptors, माम् me, ध्रुवम् definitely, त्वरयिष्यति will hurry me

Translation

तदर्थम् for that purpose, उपकल्पितैः arranged, रामाभिषेकसम्भारैः all preparations for Rama's consecration, मृतस्य of the dead, मे to me, रामः Rama, सलिलक्रियाम् the funeal rites it offering water to the dead, कारयितव्यः should be done.

Translation

अशुभाचारे O woman of inauspicious practices, रामाभिषेचनम् Rama's consecration, व्याहन्तासि यदि if you prevent, सपुत्रया along with your son, त्वया by you, सलिलक्रिया offering water to the dead, नैवकर्तव्या should not be done.

Translation

पूर्वम् formerly, तथासुखम् enjoying such happiness, जनम् people, दृष्ट्वा having seen, पुनः again, हतहर्षम् bereft of cheerfulness, निरानन्दम् devoid of happiness, अवाङ्मुखम् with downcast faces, द्रष्टुम् to see, अहम् I, न शक्नोमि च not able.

Translation

महात्मनः highsouled, तस्य भूमिपस्य for that king, ताम् to her, तथा in that way, ब्रुवतः while speaking, चन्द्रनक्षत्रशालिनी resplendent with the Moon and the stars, पुण्या holy, शर्वरी night, प्रभाता dawned.

Translation

ततः after that, पापसमाचारा of sinful conduct, वाक्यज्ञा skilful in words, कैकेयी Kaikeyi, रोषमूर्छिता rendered senseless by wrath, पुनः again, पार्थिवम् to the king, परुषम् in harsh, वाक्यम् words, उवाच said.

Translation

राजन् O king, गररुजोपमम् comparable to the pain of venom, वाक्यम् words, भाषसे are you speaking?, इदं किम् what is this?, अक्लिष्टम् one who is not pained, पुत्रम् son, रामम् Rama, इह here, आनाययितुम् to bring, अर्हसि behoves you.

Translation

मम सुतम् my son, राज्ये in the kingdom, स्थाप्य having installed, रामम् Rama, वनेचरम् a forestor, कृत्वा having made, माम् me, निःसपत्नाम् devoid of rivals, कृत्वा having made, कृतकृत्यः भविष्यसि you will have fulfilled your duty.

Translation

सः राजा that king (Dasaratha), तीक्ष्णेन with a sharp, प्रतोदेन by the lash, नुन्नः beaten up, हयोत्तमः इव like a horses of the best breed, अभीक्ष्णम् exceedingly, प्रचोदितः incited, कैकेयीम् to Kaikeyi, इदम् this word, अब्रवीत् said.

Translation

धर्मबन्धेन by bond of righteousness, बद्धः अस्मि I am bound, मम चेतना च my intellect, नष्टा is destroyed, धार्मिकम् virtuous, ज्येष्ठम् eldest, प्रियम् beloved, पुत्रम् son, रामम् Rama, द्रष्टुम् to see, इच्छामि wish.

Translation

ततः then, प्रभाताम् at dawn, रजनीम् the night (gone by), दिवाकरे the Sun, उदिते having arisen, पुण्ये sacred, नक्षत्रयोगे च in favourable conjunction with the star, मुहूर्ते in auspicious time (for coronation), समाहिते having arrived, तदा then, गुणसम्पन्नः virtuous, वसिष्ठः Vasistha शिष्यैः with disciples, परिवृतः surrounded by, सम्भारान् articles (for the ceremony), उपगृह्य having collected, आशु quickly, पुरोत्तमम् best of (the palace), प्रविवेश entered.

Translation

सिक्तसम्मार्जितपथाम् streets swept and sprinkled with water, पताकोत्तमभूषिताम् decorated with excellent flags, विचित्रकुसुमाकीर्णाम् strewn with flowers of variegated colours, नानास्रग्भि: with various flower garlands, विराजिताम् shining with, संहृष्टमनुजोपेताम् filled with people who were rejoicing, समृद्धविपणापणाम् stalls and markets abundantly filled with merchandise, महोत्सवसमाकीर्णाम् full of great festivities, राघवार्थे for the sake of the scion of the Raghus (Rama), समुत्सुकाम् curious, सर्वतः everywhere, चन्दनागुरुधूपैः with sandal, and incense, प्रतिधूपिताम् made fragrant, पुरन्दरपुरोपमाम् resembling Amaravati, the abode of Indra, तां पुरीम् that city, समतिक्रम्य having covered some distance (by walk ), नानाद्विजगणायुतम् with many brahmins, पौरजानपदाकीर्णम् thronged with citizens and villagers, ब्राह्मणैः with brahmins, उपशोभितम् graced by, यज्ञविद्भिः conversant with sacrificial rituals, सदस्यैः with priests, परमद्विजैः with eminent brahmins, सम्पूर्णम् filled with, अन्तःपुरश्रेष्ठम् the best of inner apartments, ददर्श beheld.

Translation

परमर्षिः an eminent ascetic, वसिष्ठः Vasistha, परमप्रीतः exceedingly delighted, तत् अन्तःपुरम् that inner apartment, आसाद्य having reached, तं जनम् those people, व्यतिचक्राम passed by, विवेश च also entered.

Translation

सः तु as for him (Vasistha), मनुजसिंहस्य a lion among men (Dasaratha's), द्वारे at the entrance, विनिष्क्रान्तम् coming out, सचिवम् minister, प्रियदर्शनम् handsome, सुमन्त्रं नाम by name Sumantra, सारथिम् charioteer, अपश्यत् saw.

Translation

महातेजाः highly lustrous, वसिष्ठः Vasistha, विशारदम् expert, तं सूतपुत्रम् the son of the charioteer, Sumantra, उवाच (आह) said, माम् me, इह here, आगतम् arrival, नृपतेः to the king, क्षिप्रम् immediately, आचक्ष्व announce.

Translation

इमे these, गङ्गोदकघटाः pots filled with waters of the Ganges, सागरेभ्यः च from the seas, काञ्चना gold vessels, औदुम्बरम् made from udumbara wood, भद्रपीठम् auspicious seat, अभिषेकार्थम् for the installation ceremony, आगतम् has come, सर्वबीजानि all kinds of seeds, गन्धाः perfumes, विविधानि different, रत्नानि च precious stones, क्षौद्रम् honey, दधि curd, घृतम् ghee, लाजाः puffed grains, दर्भाः kusha grass (special grass used for offering at the time of rituals), सुमनसः flowers, पयः milk, रुचिराः beautiful, अष्टौ eight, कन्याः girls, मत्तः intoxicated with ichor, वारणः elephant, चतुरश्वः yoked with four horses, श्रीमान् dignified, रथः chariot, निस्त्रिंशः sword, उत्तमम् elegant, धनुः bow, नरसंयुक्तम् accompanied by bearers, वाहनम् vehicle (palanquin), शशिसन्निभम् resembling fullmoon, छत्रं च umbrella also, श्वेते white, वालव्यजने fans made of Yak's tails, हिरण्मयः golden, भृङ्गारुः vessel, हेमदाम(पिनद्धः) निबद्धः tied with golden ropes, ककुद्मान् humped, पाण्डुरः palecoloured, वृषः bull, केशरी lion, चतुर्द्रष्ट्रः having four large teeth, महाबलः mighty, हरिश्रेष्ठः excellent horse, सिंहासनम् throne, व्याघ्रतनुः tiger skin, समिद्धः firewood, हुताशनः fire, सर्ववादित्रसङ्घा: च all kinds of musical instruments also, वेश्याः courtesans, अलङ्कृताः welldecorated, स्त्रियः women, आचार्याः preceptors, ब्राह्मणाः brahmins, गावः cows, पुण्याः sacred, मृगपक्षिणः animals, birds, पौरजानपदश्रेष्ठाः eminent citizens and villagers, नैगमाः च गणैः सह with groups of merchants, एते all of them, प्रियंवदाः speaking pleasant words, नीयमानाः being brought, बहवः many, अन्ये च others, पार्थिवैः सह along with kings, रामस्य Rama's, अभिषेकाय for coronation, तिष्ठन्ति stand.

Translation

अहनि day, समुदिते commences, (पुण्ये sacred), पुष्ये नक्षत्रयोगे च under conjunction of the Pushya star, रामः Rama, यथा in a way, राज्यम् kingdom, अवाप्नुयात् may obtain, in that way, महाराजम् maharaja (Dasaratha), त्वरयस्व hasten.

Translation

सूतपुत्रः charioteer Sumantra, तस्य महात्मनः of that great Vasistha, इति in this way, वचः words, श्रुत्वा having heard, नृपतिशार्दूलम् tiger among kings, स्तुवन् while praising, निवेशनम् palace, प्रविवेश entered.

Translation

द्वारस्था: doorkeepers, राज्ञः of the king, प्रियचिकीर्षवः beloved wellwishers, पूर्वोदितम् who had come earlier, वृद्धम् aged, राजसम्मतम् liked by the king, तं तु him, अभिसंरोद्धुम् to detain, न शेकुः were not able.

Translation

सः he, राज्ञः of the king, समीपस्थः being near, ताम् that particular, अवस्थाम् state of mind, अजज्ञिवान् was unaware, परमतुष्टाभिः with highly pleasing, वाग्भि: words, अभिष्टोतुम् to praise, प्रचक्रमे commenced.

Translation

ततः then, सूतः charioteer, सुमन्त्रः Sumantra, पार्थिवस्य king's, निवेशने in the apartment, प्राञ्जलिः भूत्वा with folded hands, यथाकालम् appropriate to the time, जगतीपतिम् lord of the earth, तुष्टाव praised.

Translation

स्वतः inherently, आनन्दघनः full of delight, तेजस्वी mighty, सागरः ocean, भास्करोदये at sunrise, यथा just as that, नन्दति rejoices, तथा in that way, प्रीतेन pleased, मनसा mind, प्रीतः became delighted.

Translation

मातलिः charioteer, अस्यां वेलायाम् at this point of time, इन्द्रम् Indra, अभितुष्टाव extoled, सः that Indra, सर्वान् all, दानवान् demons, अजयत् conquered, तथा in that way, अहम् I, त्वाम् you, बोधयामि awakening.

Translation

सहाङ्गविद्याः together with the knowledge of Vedangas, वेदाः Vedas, आत्मभुवम् selfborn, विभुम् lord, ब्रह्माणम् Brahma, यथा as, बोधयन्ति awakening, तथा so, अहम् I, अद्य now, त्वाम् you, बोधयामि rousing.

Translation

सह चन्द्रेण along with the Moon, आदित्यः the Sun, भूतधराम् supporter of all beings, शुभाम् auspicious, पृथिवीम् earth, यथा how, बोधयति awakens, तथा in that manner, अहम् I, त्वाम् you, अद्यबोधयामि am awakening you today.

Translation

महाराज O maharaja, कृतकौतुकमङ्गलः clad in auspicious robes befitting the festivity, वपुषा in body, विराजमानः shining, मेरोः mount Meru, दिवाकरः इव like the Sun, आशु immediately, उत्तिष्ठ get up.

Translation

काकुत्स्थ O descendant of Kakutstha, सोमसूर्यौ च moon and sun, शिववैश्रवणावपि Siva and Kubera, वरुणः च Varuna, अग्नि: Agni, इन्द्रः च Indra also, ते to you, विजयम् all victory, प्रदिशन्तु bestow.

Translation

नृपशार्दूल a tiger among kings, भगवती holy, रात्रिः night, गता passed, तव your, इदम् this, कृतकृत्यम् tasks accomplished, बुद्ध्यस्व get enlightened, अनन्तरम् thereafter, कार्यम् installation ceremony, कुरु perform, रामस्य Rama's, समग्रम् cimplete, अभिषेचनम् preparations for coronation, उदतिष्ठत are ready.

Translation

भगवान् venerable, वसिष्ठः Vasistha, पौरजनपदैश्चापि the inhabitants of town and country, नैगमैश्च by merchants, कृताञ्जलि: greeted with folded hands, ब्राह्मणैः सह along with brahmins, स्वयम् in person, तिष्ठति is waiting.

Translation

राजन् O king राघवस्य Rama's, अभिषेचनम् coronation, क्षिप्रम् promptly, आज्ञाप्यताम् be ordered, अपालाः without keeper, पशवः cattle, यथा as, अनायका without commander, सेना army, यथा as, चन्द्रं विना without moon, रात्रिः night, यथा as, वृषं विना without a bull, गावः cows, यथा as, यत्र where, राजा king, न दृश्यते is not seen, राष्ट्रम् kingdom, एवम् just like that, भविता हि will become.

Translation

महीपतिः lord of the earth, इति in this way, सान्त्वपूर्वमिव as though in appealing tone, अर्थवत् meaningful, तस्य वचः his words, श्रुत्वा having heard, भूयः एव again, शोकेन in grief, अभ्यकीर्यत was pervaded.

Translation

धार्मिकः virtuous, श्रीमान् glorious, सः राजा that king, सुतं प्रति about his son, सन्नहर्षः cheerless, शोकरक्तेक्षणः eyes red with tears, उद्वीक्ष्य looking upwards, तं सूतम् to that charioteer, उवाच said, वाक्यैः with words, मम my, मर्माणि vital parts of body, भूयः (एव) still more, निकृन्तसि are piercing (causing excessive pain).

Translation

सुमन्त्रः Sumantra, करुणम् sorrowful words, श्रुत्वा having heard, दीनम् wretched, पार्थिवम् king, दृष्ट्वा च having seen, प्रगृहीताञ्जलिः with palms folded, तस्मात् देशात् from that place, किञ्चित् a little distance, अपाक्रमत् moved away.

Translation

महीपतिः lord of the earth (the king), दैन्यात् due to the wretched conditon, स्वयम् personally, वक्तुम् to speak out, यदा when, न शशाक was not able, तदा then, मन्त्रज्ञा कैकेयी Kaikeyi, सुमन्त्रम् to Sumantra, प्रत्युवाच ह said in reply.

Translation

सुमन्त्र O Sumantra, राजा king, रामहर्षसमुत्सुकः excited with joy in connection with Rama's coronation, रजनीम् entire night, प्रजागरपरिश्रान्तः weary with keeping awake all night, निद्रावशम् overpowered with sleep, उपेयिवान् is affected.

Translation

तत् so, सूत O charioteer (Sumantra), त्वरितम् quickly, गच्छ go, यशस्विनम् illustrious, राजपुत्रम् prince, रामम् Rama, आनय bring, ते to you, भद्रम् gentle, अत्र in this matter, विचारणा hesitation, न कार्या need not be done.

Translation

सः he, हृदयेन at heart, कल्याणम् auspicious event, मन्यमानः thinking, ननन्द च felt happy, राजशासनात् at the royal command, त्वरितः swiftly, सम्प्रीत्याः rejoiced, निर्जगाम च went away.

Translation

तया by her, चोदितः urged, सुमन्त्रः Sumantra, चिन्तयामास thought over, धर्मवित् a knower of righteousness, रामः Rama, व्यक्तम् definitely, अभिषेकार्थम् for installation, इह here, आयास्यति he will come.

Translation

सूतः the charioteer, इति in this way, मतिं कृत्वा having thought, महता हर्षेण with great delight, वृतः filled, महाबाहोः one with mighty arms, राघवस्य Rama's, दिदृक्षया with an intention to see Rama, निर्जगाम came out.

Translation

सुमन्त्रः Sumantra, सागरह्रदसङ्काशात् from a place which looked like deep waters of the sea, शुभात् auspicious, अन्तःपुरात् inner apartment, निष्क्रम्य having departed, अग्रतः ahead of him, जनसम्बाधम् thronged with people, द्वारम् gate, ददर्श saw.

Translation

ततः then, सहसा immediately, पुरस्तात् forward, विनिर्गतः moving, द्वारगतः having reached the gate, विलोकयन् seeing, द्वारम् gate, उपेत्य having approached, विष्ठितान् waiting, महीपतीन् kings, उपस्थितान् having arrived, महाधनान् wealthy people, (विविधान्) पौरान् citizens, ददर्श beheld.