Sarga 43

तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः । कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ।। 7.43.1 ।।

tatropaviṣṭaṃ rājānamupāsante vicakṣaṇāḥ | kathānāṃ bahurūpāṇāṃ hāsyakārāḥ samantataḥ || 7.43.1 ||

विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुटः । सुराजः कालियो भद्रो दन्तवक्रः सुमागधः ।। 7.43.2 ।।

vijayo madhumattaśca kāśyapo maṅgalaḥ kuṭaḥ | surājaḥ kāliyo bhadro dantavakraḥ sumāgadhaḥ || 7.43.2 ||

एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः । कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ।। 7.43.3 ।।

ete kathā bahuvidhāḥ parihāsasamanvitāḥ | kathayanti sma saṃhṛṣṭā rāghavasya mahātmanaḥ || 7.43.3 ||

ततः कथायां कस्याञ्चिद्राघवः समभाषत । काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ।। 7.43.4 ।।

tataḥ kathāyāṃ kasyāñcidrāghavaḥ samabhāṣata | kāḥ kathā nagare bhadra vartante viṣayeṣu ca || 7.43.4 ||

मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः । किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं च लक्ष्मणम् ।। 7.43.5 ।।

māmāśritāni kānyāhuḥ paurajānapadā janāḥ | kiṃ ca sītāṃ samāśritya bharataṃ kiṃ ca lakṣmaṇam || 7.43.5 ||

किं नु शत्रुघ्नमुद्दिश्य कैकयीं किं नु मातरम् । वक्तव्यतां च राजानो वरे राज्ये व्रजन्ति च ।। 7.43.6 ।।

kiṃ nu śatrughnamuddiśya kaikayīṃ kiṃ nu mātaram | vaktavyatāṃ ca rājāno vare rājye vrajanti ca || 7.43.6 ||

एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् । स्थिताः कथा शुभाः राजन्वर्तन्ते पुरवासिनाम् ।। 7.43.7 ।।

evamukte tu rāmeṇa bhadraḥ prāñjalirabravīt | sthitāḥ kathā śubhāḥ rājanvartante puravāsinām || 7.43.7 ||

अमुं तु विजयं सौम्य दशग्रीववधार्जितम् । भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यन्ते पुरुषर्षभ ।। 7.43.8 ।।

amuṃ tu vijayaṃ saumya daśagrīvavadhārjitam | bhūyiṣṭhaṃ svapure pauraiḥ kathyante puruṣarṣabha || 7.43.8 ||

एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् । कथयस्व यथातत्त्वं सर्वं निरवशेषतः ।। 7.43.9 ।।

evamuktastu bhadreṇa rāghavo vākyamabravīt | kathayasva yathātattvaṃ sarvaṃ niravaśeṣataḥ || 7.43.9 ||

शुभाशुभानि वाक्यानि यान्याहुः पुरवासिनः । श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्यां नकुर्यामशुभानि च ।। 7.43.10 ।।

śubhāśubhāni vākyāni yānyāhuḥ puravāsinaḥ | śrutvedānīṃ śubhaṃ kuryāṃ nakuryāmaśubhāni ca || 7.43.10 ||

कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयं विगतज्वरः । कथयन्ति यथा पौराः पापा जनपदेषु च ।। 7.43.11 ।।

kathayasva ca visrabdho nirbhayaṃ vigatajvaraḥ | kathayanti yathā paurāḥ pāpā janapadeṣu ca || 7.43.11 ||

राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः । प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ।। 7.43.12 ।।

rāghaveṇaivamuktastu bhadraḥ suruciraṃ vacaḥ | pratyuvāca mahābāhuṃ prāñjaliḥ susamāhitaḥ || 7.43.12 ||

शृणु राजन्यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् । चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ।। 7.43.13 ।।

śṛṇu rājanyathā paurāḥ kathayanti śubhāśubham | catvarāpaṇarathyāsu vaneṣūpavaneṣu ca || 7.43.13 ||

दुष्करं कृतवान्रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् । अश्रुतं पूर्वकैः कैश्चिद्देवैरपि सदानवैः ।। 7.43.14 ।।

duṣkaraṃ kṛtavānrāmaḥ samudre setubandhanam | aśrutaṃ pūrvakaiḥ kaiściddevairapi sadānavaiḥ || 7.43.14 ||

रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः । वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ।। 7.43.15 ।।

rāvaṇaśca durādharṣo hataḥ sabalavāhanaḥ | vānarāśca vaśaṃ nītā ṛkṣāśca saha rākṣasaiḥ || 7.43.15 ||

हत्वा च रावणं सङ्ख्ये सीतामाहृत्य राघवः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ।। 7.43.16 ।।

hatvā ca rāvaṇaṃ saṅkhye sītāmāhṛtya rāghavaḥ | amarṣaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā svaveśma punarānayat || 7.43.16 ||

कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं सुखम् । अङ्कमारोप्य तु पुरा रावणेन बलाद्धृताम् ।। 7.43.17 ।।

kīdṛśaṃ hṛdaye tasya sītāsambhogajaṃ sukham | aṅkamāropya tu purā rāvaṇena balāddhṛtām || 7.43.17 ||

लङ्कामपि पुरा नीतामशोकवनिकां गताम् । रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्सते ।। 7.43.18 ।।

laṅkāmapi purā nītāmaśokavanikāṃ gatām | rakṣasāṃ vaśamāpannāṃ kathaṃ rāmo na kutsate || 7.43.18 ||

अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति । यथा हि कुरुते राजा प्रजा तमनुवर्तते ।। 7.43.19 ।।

asmākamapi dāreṣu sahanīyaṃ bhaviṣyati | yathā hi kurute rājā prajā tamanuvartate || 7.43.19 ||

एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः । नगरेषु च सर्वेषु राजञ्जनपदेषु च ।। 7.43.20 ।।

evaṃ bahuvidhā vāco vadanti puravāsinaḥ | nagareṣu ca sarveṣu rājañjanapadeṣu ca || 7.43.20 ||

तस्यैवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् । उवाच सुहृदः सर्वान्कथमेतद्ब्रवीथ माम् ।। 7.43.21 ।।

tasyaivaṃ bhāṣitaṃ śrutvā rāghavaḥ paramārtavat | uvāca suhṛdaḥ sarvānkathametadbravītha mām || 7.43.21 ||

सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च । प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ।। 7.43.22 ।।

sarve tu śirasā bhūmāvabhivādya praṇamya ca | pratyūcū rāghavaṃ dīnamevametanna saṃśayaḥ || 7.43.22 ||

श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् । विसर्जयामास तदा वयस्याञ्छत्रुसूदनः ।। 7.43.23 ।।

śrutvā tu vākyaṃ kākutsthaḥ sarveṣāṃ samudīritam | visarjayāmāsa tadā vayasyāñchatrusūdanaḥ || 7.43.23 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ।। 43 ।।

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe tricatvāriṃśaḥ sargaḥ || 43 ||