Sarga 11

सुमाली वरलब्धांस्तु ज्ञात्वा चैतान्निशाचरान् । उदतिष्ठद्भयं त्यक्त्वा सानुगः स रसातलात् ।। 7.11.1 ।।

sumālī varalabdhāṃstu jñātvā caitānniśācarān | udatiṣṭhadbhayaṃ tyaktvā sānugaḥ sa rasātalāt || 7.11.1 ||

मारीचश्च प्रहस्तश्च विरूपाक्षो महोदरः । उदतिष्ठन्सुसंरब्धाः सचिवास्तस्य रक्षसः ।। 7.11.2 ।।

mārīcaśca prahastaśca virūpākṣo mahodaraḥ | udatiṣṭhansusaṃrabdhāḥ sacivāstasya rakṣasaḥ || 7.11.2 ||

सुमाली सचिवैः सार्धं वृतो राक्षसपुङ्गवैः । अभिगम्य दशग्रीवं परिष्वज्येदमब्रवीत् ।। 7.11.3 ।।

sumālī sacivaiḥ sārdhaṃ vṛto rākṣasapuṅgavaiḥ | abhigamya daśagrīvaṃ pariṣvajyedamabravīt || 7.11.3 ||

दिष्ट्या ते वत्स सम्प्राप्तश्चिन्तितो ऽयं मनोरथः । यस्त्वं त्रिभुवनश्रेष्ठाल्लब्धवान्वरमुत्तमम् ।। 7.11.4 ।।

diṣṭyā te vatsa samprāptaścintito 'yaṃ manorathaḥ | yastvaṃ tribhuvanaśreṣṭhāllabdhavānvaramuttamam || 7.11.4 ||

यत्कृते च वयं लङ्कां त्यकत्वा याता रसातलम् । तद्गतं नो महाबाहो महद्विष्णुकृतं भयम् ।। 7.11.5 ।।

yatkṛte ca vayaṃ laṅkāṃ tyakatvā yātā rasātalam | tadgataṃ no mahābāho mahadviṣṇukṛtaṃ bhayam || 7.11.5 ||

असकृत्तद्भयाद्भीताः परित्यज्य स्वमालयम् । विद्रुताः सहिताः सर्वे प्रविष्टाः स्म रसातलम् ।। 7.11.6 ।।

asakṛttadbhayādbhītāḥ parityajya svamālayam | vidrutāḥ sahitāḥ sarve praviṣṭāḥ sma rasātalam || 7.11.6 ||

अस्मदीया च लङ्केयं नगरी राक्षसोचिता । निवेशिता तव भ्रात्रा धनाध्यक्षेण धीमता ।। 7.11.7 ।।

asmadīyā ca laṅkeyaṃ nagarī rākṣasocitā | niveśitā tava bhrātrā dhanādhyakṣeṇa dhīmatā || 7.11.7 ||

यदि नामात्र शक्यं स्यात्साम्ना दानेन वानघ । तरसा वा महाबाहो प्रत्यानेतुं कृतं भवेत् ।। 7.11.8 ।।

yadi nāmātra śakyaṃ syātsāmnā dānena vānagha | tarasā vā mahābāho pratyānetuṃ kṛtaṃ bhavet || 7.11.8 ||

त्वं तु लङ्केश्वरस्तात भविष्यसि न संशयः । त्वया राक्षसवंशो ऽयं निमग्नो ऽपि समुद्धृतः । सर्वेषां नः प्रभुश्चैव भविष्यसि महाबल ।। 7.11.9 ।।

tvaṃ tu laṅkeśvarastāta bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | tvayā rākṣasavaṃśo 'yaṃ nimagno 'pi samuddhṛtaḥ | sarveṣāṃ naḥ prabhuścaiva bhaviṣyasi mahābala || 7.11.9 ||

अथाब्रवीद्दशग्रीवो मातामहमुपस्थितम् । वित्तेशो गुरुरस्माकं नार्हसे वक्तुमीदृशम् ।। 7.11.10 ।।

athābravīddaśagrīvo mātāmahamupasthitam | vitteśo gururasmākaṃ nārhase vaktumīdṛśam || 7.11.10 ||

साम्नापि राक्षसेन्द्रेण प्रत्याख्यातो गरीयसा । किञ्चिन्नाह तदा रक्षो ज्ञात्वा तस्य चकीर्षितम् ।। 7.11.11 ।।

sāmnāpi rākṣasendreṇa pratyākhyāto garīyasā | kiñcinnāha tadā rakṣo jñātvā tasya cakīrṣitam || 7.11.11 ||

कस्यचित्त्वथ कालस्य वसन्तं रावणं ततः । उक्तवन्तं तथा वाक्यं दशग्रीवं निशाचरः ।। 7.11.12 ।।

kasyacittvatha kālasya vasantaṃ rāvaṇaṃ tataḥ | uktavantaṃ tathā vākyaṃ daśagrīvaṃ niśācaraḥ || 7.11.12 ||

प्रहस्तः प्रश्रितं वाक्यमिदमाह स कारणम् ।। 7.11.13 ।।

prahastaḥ praśritaṃ vākyamidamāha sa kāraṇam || 7.11.13 ||

दशग्रीव महाबाहो नार्हस्त्वं वक्तुमीदृशम् । सौभ्रात्रं नास्ति शूराणां शृणु चेदं वचो मम ।। 7.11.14 ।।

daśagrīva mahābāho nārhastvaṃ vaktumīdṛśam | saubhrātraṃ nāsti śūrāṇāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama || 7.11.14 ||

अदितिश्च दितिश्चैव भगिन्यौ सहिते हि ते । भार्ये परमरूपिण्यौ कश्यपस्य प्रजापतेः ।। 7.11.15 ।।

aditiśca ditiścaiva bhaginyau sahite hi te | bhārye paramarūpiṇyau kaśyapasya prajāpateḥ || 7.11.15 ||

अदितिर्जनयामास देवांस्त्रिभुवनेश्वरान् । दितिस्त्वजनयत्पुत्रान्कश्यपस्यात्मसम्भवान् ।। 7.11.16 ।।

aditirjanayāmāsa devāṃstribhuvaneśvarān | ditistvajanayatputrānkaśyapasyātmasambhavān || 7.11.16 ||

दैत्यानां किल धर्मज्ञ पुरीयं सवनार्णवा । सपर्वता मही वीर ते ऽभवन्प्रभविष्णवः ।। 7.11.17 ।।

daityānāṃ kila dharmajña purīyaṃ savanārṇavā | saparvatā mahī vīra te 'bhavanprabhaviṣṇavaḥ || 7.11.17 ||

निहत्य तांस्तु समरे विष्णुना प्रभविष्णुना । देवानां वशमानीतं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।। 7.11.18 ।।

nihatya tāṃstu samare viṣṇunā prabhaviṣṇunā | devānāṃ vaśamānītaṃ trailokyamidamavyayam || 7.11.18 ||

नैतदेको भवानेव करिष्यति विपर्ययम् । सुरासुरैराचरितं तत्कुरुष्व वचो मम ।। 7.11.19 ।।

naitadeko bhavāneva kariṣyati viparyayam | surāsurairācaritaṃ tatkuruṣva vaco mama || 7.11.19 ||

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । चिन्तयित्वा मुहूर्तं वै बाढमित्येव सो ऽब्रवीत् ।। 7.11.20 ।।

evamukto daśagrīvaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | cintayitvā muhūrtaṃ vai bāḍhamityeva so 'bravīt || 7.11.20 ||

स तु तेनैव हर्षेण तस्मिन्नहनि वीर्यवान् । वनं गतो दशग्रीवः सह तैः क्षणदाचरैः ।। 7.11.21 ।।

sa tu tenaiva harṣeṇa tasminnahani vīryavān | vanaṃ gato daśagrīvaḥ saha taiḥ kṣaṇadācaraiḥ || 7.11.21 ||

त्रिकूटस्थः स तु तदा दशग्रीवो निशाचरः । प्रेषयामास दौत्येन प्रहस्तं वाक्यकोविदम् ।। 7.11.22 ।।

trikūṭasthaḥ sa tu tadā daśagrīvo niśācaraḥ | preṣayāmāsa dautyena prahastaṃ vākyakovidam || 7.11.22 ||

प्रहस्त शीघ्रं गच्छ त्वं ब्रूहि नैर्ऋतपुङ्गवम् । वचसा मम वित्तेशं सामपूर्वमिदं वचः ।। 7.11.23 ।।

prahasta śīghraṃ gaccha tvaṃ brūhi nairṛtapuṅgavam | vacasā mama vitteśaṃ sāmapūrvamidaṃ vacaḥ || 7.11.23 ||

इयं लङ्का पुरी राजन्राक्षसानां महात्मनाम् । त्वया निवेशिता सौम्य नैतद्युक्तं तवानघ ।। 7.11.24 ।।

iyaṃ laṅkā purī rājanrākṣasānāṃ mahātmanām | tvayā niveśitā saumya naitadyuktaṃ tavānagha || 7.11.24 ||

तद्भवान्यदि नो ह्यद्य दद्यादतुलविक्रम । कृता भवेन्मम प्रीतिर्धुर्मश्चैवानुपालितः ।। 7.11.25 ।।

tadbhavānyadi no hyadya dadyādatulavikrama | kṛtā bhavenmama prītirdhurmaścaivānupālitaḥ || 7.11.25 ||

स तु गत्वा पुरीं लङ्कां धनदेन सुरक्षिताम् । अब्रवीत्परमोदारं वित्तपालमिदं वचः ।। 7.11.26 ।।

sa tu gatvā purīṃ laṅkāṃ dhanadena surakṣitām | abravītparamodāraṃ vittapālamidaṃ vacaḥ || 7.11.26 ||

प्रेषितो ऽहं तव भ्रात्रा दशग्रीवेण सुव्रत । त्वत्समीपं महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वर ।। 7.11.27 ।।

preṣito 'haṃ tava bhrātrā daśagrīveṇa suvrata | tvatsamīpaṃ mahābāho sarvaśastrabhṛtāṃ vara || 7.11.27 ||

तच्छ्रूयतां महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । वचनं मम वित्तेश यद्ब्रवीति दशाननः ।। 7.11.28 ।।

tacchrūyatāṃ mahāprājña sarvaśāstraviśārada | vacanaṃ mama vitteśa yadbravīti daśānanaḥ || 7.11.28 ||

इयं किल पुरी रम्या सुमालिप्रमुखैः पुरा । भुक्तपूर्वा विशालाक्ष राक्षसैर्भीमविक्रमैः ।। 7.11.29 ।।

iyaṃ kila purī ramyā sumālipramukhaiḥ purā | bhuktapūrvā viśālākṣa rākṣasairbhīmavikramaiḥ || 7.11.29 ||

तेन विज्ञाप्यते सो ऽयं साम्प्रतं विश्रवात्मज । तदेषा दीयतां तात याचतस्तस्य सामतः ।। 7.11.30 ।।

tena vijñāpyate so 'yaṃ sāmprataṃ viśravātmaja | tadeṣā dīyatāṃ tāta yācatastasya sāmataḥ || 7.11.30 ||

प्रहस्तादभिसंश्रुत्य देवो वैश्रवणो वचः । प्रत्युवाच प्रहस्तं तं वाक्यं वाक्यविशारदः ।। 7.11.31 ।।

prahastādabhisaṃśrutya devo vaiśravaṇo vacaḥ | pratyuvāca prahastaṃ taṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 7.11.31 ||

दत्ता ममेयं पित्रा तु लङ्का शून्या निशाचरैः । निवासिते च मे यक्षैर्दानमानादिभिर्गुणैः ।। 7.11.32 ।।

dattā mameyaṃ pitrā tu laṅkā śūnyā niśācaraiḥ | nivāsite ca me yakṣairdānamānādibhirguṇaiḥ || 7.11.32 ||

ब्रूहि गच्छ दशग्रीवं पुरं राज्यं च यन्मम । तवाप्येतन्महाबाहो भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम् ।। 7.11.33 ।।

brūhi gaccha daśagrīvaṃ puraṃ rājyaṃ ca yanmama | tavāpyetanmahābāho bhuṅkṣva rājyamakaṇṭakam || 7.11.33 ||

एवमुक्त्वा धनाध्यक्षो जगाम पितुरन्तिकम् ।। 7.11.34 ।।

evamuktvā dhanādhyakṣo jagāma piturantikam || 7.11.34 ||

अभिवाद्य गुरुं प्राह रावणस्य यदीप्सितम् । एष तात दशग्रीवो दूतं प्रेषितवान्मम ।। 7.11.35 ।।

abhivādya guruṃ prāha rāvaṇasya yadīpsitam | eṣa tāta daśagrīvo dūtaṃ preṣitavānmama || 7.11.35 ||

दीयतां नगरी लङ्का पूर्वं रक्षोगणोषिता । मयात्र यदनुष्ठेयं तन्ममाचक्ष्व सुव्रत ।। 7.11.36 ।।

dīyatāṃ nagarī laṅkā pūrvaṃ rakṣogaṇoṣitā | mayātra yadanuṣṭheyaṃ tanmamācakṣva suvrata || 7.11.36 ||

ब्रह्मर्षिस्त्वेवमुक्तो ऽसौ विश्रवा मुनिपुङ्गवः । प्राञ्जलिं धनदं प्राह शृणु पुत्र वचो मम ।। 7.11.37 ।।

brahmarṣistvevamukto 'sau viśravā munipuṅgavaḥ | prāñjaliṃ dhanadaṃ prāha śṛṇu putra vaco mama || 7.11.37 ||

दशग्रीवो महाबाहुरुक्तवान्मम सन्निधौ । मया निर्भर्त्सितश्चासीद्बहुशोक्तः सुदुर्मतिः ।। 7.11.38 ।।

daśagrīvo mahābāhuruktavānmama sannidhau | mayā nirbhartsitaścāsīdbahuśoktaḥ sudurmatiḥ || 7.11.38 ||

स क्रोधेन मया चोक्तो ध्वंसते च पुनः पुनः । श्रेयो ऽभियुक्तं धर्म्यं च शृणु पुत्र वचो मम ।। 7.11.39 ।।

sa krodhena mayā cokto dhvaṃsate ca punaḥ punaḥ | śreyo 'bhiyuktaṃ dharmyaṃ ca śṛṇu putra vaco mama || 7.11.39 ||

वरप्रदानसम्मूढो मान्या ऽमान्यान् स दुर्मतिः । न वेत्ति मम शापाच्च प्रकृतिं दारुणां गतः ।। 7.11.40 ।।

varapradānasammūḍho mānyā 'mānyān sa durmatiḥ | na vetti mama śāpācca prakṛtiṃ dāruṇāṃ gataḥ || 7.11.40 ||

तस्माद्गच्छ महाबाहो कैलासं धरणीधरम् । निवेशय निवासार्थं त्यक्त्वा लङ्कां सहानुगः ।। 7.11.41 ।।

tasmādgaccha mahābāho kailāsaṃ dharaṇīdharam | niveśaya nivāsārthaṃ tyaktvā laṅkāṃ sahānugaḥ || 7.11.41 ||

तत्र मन्दाकिनी रम्या नदीनामुत्तमा नदी । काञ्चनैः सूर्यसङ्काशैः पङ्कजैः संवृतोदका ।। 7.11.42 ।।

tatra mandākinī ramyā nadīnāmuttamā nadī | kāñcanaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ paṅkajaiḥ saṃvṛtodakā || 7.11.42 ||

कुमुदैरुत्पलैश्चैव तथा ऽन्यैश्च सुगन्धिभिः ।। 7.11.43 ।।

kumudairutpalaiścaiva tathā 'nyaiśca sugandhibhiḥ || 7.11.43 ||

तत्र देवाः सगन्धर्वाः साप्सरोरगकिंनराः । विहारशीलाः सततं रमन्ते सर्वदा ऽ ऽश्रिताः ।। 7.11.44 ।।

tatra devāḥ sagandharvāḥ sāpsaroragakiṃnarāḥ | vihāraśīlāḥ satataṃ ramante sarvadā ' 'śritāḥ || 7.11.44 ||

न हि क्षमं तवानेन वैरं धनद रक्षसा । जानीषे हि यथा ऽनेन लब्धः परमको वरः ।। 7.11.45 ।।

na hi kṣamaṃ tavānena vairaṃ dhanada rakṣasā | jānīṣe hi yathā 'nena labdhaḥ paramako varaḥ || 7.11.45 ||

एवमुक्तो गृहीत्वा ऽ ऽशु तद्वचः पितृगौरवात् । सदारपुत्रः सामान्यः सवाहनधनो गतः ।। 7.11.46 ।।

evamukto gṛhītvā ' 'śu tadvacaḥ pitṛgauravāt | sadāraputraḥ sāmānyaḥ savāhanadhano gataḥ || 7.11.46 ||

प्रहस्तो ऽथ दशग्रीवं गत्वा वचनमब्रवीत् । प्रहृष्टात्मा महात्मानं सहामात्यं सहानुजम् ।। 7.11.47 ।।

prahasto 'tha daśagrīvaṃ gatvā vacanamabravīt | prahṛṣṭātmā mahātmānaṃ sahāmātyaṃ sahānujam || 7.11.47 ||

शून्या सा नगरी लङ्का त्यक्त्त्वैनां धनदो गतः । प्रविश्य तां सहास्माभिः स्वधर्मं प्रतिपालय ।। 7.11.48 ।।

śūnyā sā nagarī laṅkā tyakttvaināṃ dhanado gataḥ | praviśya tāṃ sahāsmābhiḥ svadharmaṃ pratipālaya || 7.11.48 ||

एवमुक्तो दशग्रीवः प्रहस्तेन महाबलः । विवेश नगरीं लङ्कां भ्रातृभिः सबलानुगैः ।। 7.11.49 ।।

evamukto daśagrīvaḥ prahastena mahābalaḥ | viveśa nagarīṃ laṅkāṃ bhrātṛbhiḥ sabalānugaiḥ || 7.11.49 ||

धनदेन परित्यक्तां सुविभक्तमहापथाम् । आरुरोह स देवारिः स्वर्गं देवाधिपो यथा ।। 7.11.50 ।।

dhanadena parityaktāṃ suvibhaktamahāpathām | āruroha sa devāriḥ svargaṃ devādhipo yathā || 7.11.50 ||

स चाभिषिक्तः क्षणदाचरैस्तदा निवेशयामास पुरीं दशाननः । निकामपूर्णा च बभूव सा पुरी निशाचरैर्नीलबलाहकोपमैः ।। 7.11.51 ।।

sa cābhiṣiktaḥ kṣaṇadācaraistadā niveśayāmāsa purīṃ daśānanaḥ | nikāmapūrṇā ca babhūva sā purī niśācarairnīlabalāhakopamaiḥ || 7.11.51 ||

धनेश्वरस्त्वथ पितृवाक्यगौरवान्न्यवेशयच्छशिविमले गिरौ पुरीम् । स्वलङ्कृतैर्भवनवरैर्विभूषितां पुरन्दरस्वेव तदा ऽमरावतीम् ।। 7.11.52 ।।

dhaneśvarastvatha pitṛvākyagauravānnyaveśayacchaśivimale girau purīm | svalaṅkṛtairbhavanavarairvibhūṣitāṃ purandarasveva tadā 'marāvatīm || 7.11.52 ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकादशः सर्गः ।। 11 ।।

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmaduttarakāṇḍe ekādaśaḥ sargaḥ || 11 ||