Sarga 73

Translation

ततः then, स्तत्र there, हतावशिष्टाः those survived the killings, ते they, रक्षोगणाः Rakshasa troops, त्वरिताः hurriedly, राक्षसपुङ्गवान् Rakshasas leader, तान् him, देवान्तकादित्रिशिरोतिकायन् Devanthaka, Trisira, Atikaya, हतान् having been killed, रावणाय to Ravana, शशंसुः reported.

Translation

ततः there upon, राजा king, तान् them, हतान् killed, सहसा suddenly, निशम्य getting to know, मुमोहपरिप्लुताक्षः lost senses by the eyes bathed in tears, घोरम् dreadful, पुत्रक्षयम् and son, भ्रातृवधं च about killing of his brother, विचिन्त्य thinking, विपुलम् seriously, प्रदध्यौ held.

Translation

ततः then, दीनम् desperate, शोकार्णवे sea of sorrow, सम्परीपुप्लुवानम् immersed in, राजानम् Oh king, उदीक्ष्य submitted, रथर्षभः foremost of chariot riders, राक्षसराजसूनुः Rakshasa king's son, इन्द्रन्द्रजित् Indrajith, तम् him, इदंवाक्यम् these words, बभाषे spoke.

Translation

राक्षसेन्द्र Rakshasa king,तात् dear, यत्र there, इन्द्रजित् Indrajith, जीवति alive, मोहम् delusion, परिगन्तुम् to despair, न अर्हसि not give way, समरे in battle, इन्द्रारिबाणाभिहतः struck with arrows of Indra, कश्चित् indeed, प्राणान् life, अभिपातुम् strike, न समर्थःहि not capable.

Translation

अद्य now, मद्बाणनिर्भिन्नविकीर्णदेहम् body torn to pieces along with his army, गतायुषम् life ceased, भूमितले on the ground, शयानम् lying, शितैः pierced, शरैः arrows, आचितसर्वगात्रम् all limbs covered with arrows clung, लक्ष्मणेनसह along with Lakshmana also, रामम् Rama, पश्य you will see.

Translation

शक्रशत्रोः Indra's enemy, सुनिश्चिताम् fully determined, पौरुषदैवयुक्ताम् manliness and divinity combined, इमाम् this, प्रतिज्ञाम् vow, शृणु listen, अद्यैव now itself, लक्ष्मणेनसह along with Lakshmana, रामम् Rama, अमोघैः wonderful, शरौघैः arrows, सन्तर्पयिष्यामि will put an end.

Translation

अद्य today, इन्द्रवैवस्वतविष्णुमित्रसाध्याः च Indra, Vishnu, Mitra, Sadhyas वैश्वानरसूर्यचंद्राः Vysvanara, moon, Sun, अप्रमेयम् immeasurable, मेविक्रमम् my prowess, बलियज्ञवाटे in the place of fire sacrifice of Bali, विष्णोः Vishnu, उग्रम् इव terrible prowess like, द्रक्ष्यन्तु will witness.

Translation

त्रिदशेन्द्रशत्रुः enemy of Indra, the ruler of gods, अदीनसत्त्वः unshaken in spirit, एवम् in that manner, उक्त्वा having spoken, राजानम् to the king, आपृच्छय taking leave, अनिलतुल्यवेगम् swift as wind in speed, खरश्रेष्ठसमाधियुक्तम् drawn by best of donkeys, रथम् chariot, समारुरोह ascended.

Translation

महातेजाः highly energetic, अरिन्दमः tamer of enemies, हरिरथोपमम् like that of Indra, रथम् chariot, तम: he, आस्थाय taking seat, यत्र there, युद्धम् battle, तत्र there, सहसा quickly, जगाम went.

Translation

महाबलाः mighty strong, भीमविक्रमाः of terrific valour, बहवः many, राक्षसाः Rakshasas, सम्हर्षमाणा very happy, धनुःप्रवरपाणयः wielding excellent bows, प्रासमुद्गरनिस्त्रिंशपरश्वथगदाधराः barbed missiles, hammers whetted axes, maces भुशण्डिमुद्गरा Bhusandi, mallets ष्टिशतघ्नीपरिघायुधाः Ayashtis, Satahgnis and Parighas, प्रस्थितम् making noise, महात्मानम् great Indrajith, तम् they, अनुजग्मुः went, केचित् some, गजस्कन्धगताः back of elephants and horses, केचित् some, प्रवरवाजिभिः horses, पर्वतोपमैः like mountains, व्याघ्रवृश्चिकमार्जारखरोष्ट्रै tigers, scorpions, cats, donkeys and camels, भुजङ्गमैः serpents, सिंहैः lions, जम्बुकैः Jackals.

Translation

सः he, त्रिदशेन्द्रारिः enemy of Indra and gods, Indrajith, पूर्णैः fully, शङ्खनिनदैः making noise with blowing conchs, भेरीणाम् and drums, निस्स्वनैः making noise, निशाचरैः night ranger, तूयमानः praising, जगाम went.

Translation

रिपुसूदनः destroyer of foes, सः he, शङ्खशशिवर्णेन white parasol, छत्रेण parasol, प्रतिपूर्णेन full moon, चन्द्रमसा moon like, सभः sky, यथा like that, रराज shone.

Translation

ततः thereafter, हेमविभूषितैः decked with gold ornaments, सर्वधनुष्मताम् archers, मुख्यः chief, वीरः hero, हैमैः gold, चारुचामरमुख्यैः whisks with golden handles, अवीज्यत fanning.

Translation

राक्षसाधिपतिः Rakshasa king, श्रीमान् prosperous, सः he, रावणः Ravana, महता huge, बलेन army, वृतम् surrounded by, विनिर्यान्तम् sallying forth, तंपुत्रम् his son, दृष्टवा seeing, अब्रवीत् spoke.

Translation

पुत्र son, त्वम् you, अप्रतिरथः an adversary in fighting sitting in a war chariot, त्वया by you, वासवः Indra, जितः won, मानुषम् mortals, धृष्यम् to assail, राघवम् Raghava, निहनिष्यसि killing, किम् पुनः why to speak again, राक्षसेन्द्रेण Rakshasa king, तथा that way, उक्तः spoke, महाशिषः mighty blessings, प्रत्यगृह्णात् accepted.

Translation

ततः then, सूर्यप्रतिमतेजसा effulgent like the Sun, अप्रतिवीर्येण matchless in valour, इन्द्रजिता Indrajith, लङ्का Lanka, भास्वता shone, अर्केण by Sun, द्यौःइव like sky, रराज shone.

Translation

महातेजाः very energetic, अरिन्दमः tamer of foes, सः he, युद्धभूमिम् battlefield, सम्प्राप्य reaching, रक्षांसि Rakshasa, रथंप्रतिसमन्ततः ranged around the chariot, स्थापयामास looked around the chariot.

Translation

ततः then, हुतभुक्सदृशप्रभः equal to fire in brilliance, राक्षसश्रेष्ठः foremost of the Rakshasas, मन्त्रसत्तमैः best of mantras, हुतभोक्तारम् fire god, मन्त्रवत् with mantras, विधिवत् as per tradition, तदा then, जुहव worshipped.

Translation

प्रतापवान् heroic, सः he, राक्षसेन्द्रः Rakshasa king, माल्यगन्धपुरस्कृतैः with flowers and fragrance, हविर्लाजसंस्कारैः with parched grain, तत्र then, पावकम् fire, जुहुवे worshipped.

Translation

स्त्राणि reed, शरपत्राणि weapons as leaves, अथ and, विभीतकाः bibitika, समिधः sticks, लोतानि red coloured, वासांसि च cloth, तथा same way, कार्ष्णायसम् ladle made of black iron, स्रुवम् to spread.

Translation

सः he, तत्र there, सतोमरैः lances, शरपत्रैः leaves in the form of weapons, अग्निम् into fire, समास्तीर्य consigning, कृष्णवर्णस्य dark coloured, जीवतः live, छागस्य goat, गळम् neck, जग्राह clasped.

Translation

सकृदेव from the fire set ablaze, समिद्धस्य fire sticks, विधूमस्य free from smoke, महार्चिषः burst into flames, यानि those, विजयम् victory, अदर्शयन् indicating, तानि those, लिङ्गानि mark of, बभूवुः appeared.

Translation

तप्तकाञ्चनभूषणः ornaments of polished gold, पावकः fire, स्वयम् itself, अस्थितः accepted, प्रदक्षिणावर्तशिखः turned round towards, तत् that, हविः fire, प्रतिजग्राह in turn.

Translation

अस्त्ररिपुः enemy of weapons, सः he, ब्राह्मम् Brahma's, इन्द्रम् weapon, आहारयामास invoked, तत्र there, धनुश्च bow, आत्मरथंचैव his own chariot also, सर्वम् all, अभ्यमन्त्रयत् charged with invocation of Brahma.

Translation

तस्मिन् while, अस्त्रे missile, आहूयमाने invoking, पावके fire god, हूयमाने च doing fire sacrifice, सार्धंग्रहेन्दुनक्षत्रै all planets, moon, Sun and Stars, नभस्थ्सलम् in the sky, वितत्रास shook in fear.

Translation

पावकदीप्ततेजाः flaming like fire god, महेन्द्रप्रतिमप्रभावः endowed with the prowess of Indra, अचिन्त्यरूपः of inconceivable form, सः he, सचापबाणासिरथाश्वसूतः with bow, arrows and chariot, खे into the sky, आत्मानम् himself, अन्तर्दधे disappeared.

Translation

ततः then, हयरथाकीर्णम् filled with horses and chariot, पताकाध्वजशोभितम् graced with pennants and flags, राक्षसबलम् Rakshasa army, ययुत्सया desiring to fight, नर्दमानम् roaring aloud, निर्ययौ went.

Translation

ते they, आहवे began, चित्रैः wonderful, तीक्ष्णवेगैः sharp and swift, अलङ्कृतैः decorated, बहुभिः many, शरैः arrows, तोमरैः lances, अङ्कुशैश्चापि tridents also, वानरान् Vanaras, जघ्नुः to strike.

Translation

ततः thereafter, सङ्कृद्धः enraged, रावणिःतु at Ravana's son, तान् him, निशाचरान् night ranger, निरीक्ष्य looking at, भवन्तः you, हृष्टाः happily, वानराणाम् with Vanaras, जिघांसया kill, युध्यन्तु fight.

Translation

ततः then, सर्वे all, तेराक्षसाः those Rakshasas, गर्जन्तः roaring, जयकाङ्क्षिणः longing for victory, ततः then, शरवृष्टिभिः rained arrows, घोरन् terrific manner, वानरान् at Vanaras, अभ्यवर्षन् rained.

Translation

स तु they, सङ्ख्ये in fight, रक्षोभिः concealed, सम्वृतः surrounded by, नालिकनाराचैः nalikas, गदाभिः maces, मुसलैरपि steel arrows, वानरान् at Vanaras, विचकर्त ह destroy.

Translation

समरे in battle, वध्यमानाः struck, पादपायुधाः armed with trees, ते they, वानराः Vanaras, सहसा suddenly, शैलपादपैः rocks and trees, रावणिम् Indrajith, अभ्यवर्षन्त rained heavily.

Translation

महातेजाः energetic, महाबलः mighty, रावणात्मजः Ravana's son, इन्द्रजित्तु Indrajith, तदा then, क्रुद्धः became angry, वानराणाम् at Vanaras, शरीराणि body, व्यधमत् attacked.

Translation

क्रुद्धः angry, समरे in battlefield, राक्षसान् Rakshasas, संप्रहर्षयन् rejoiced, एकेन alone, शरेण with arrows, न्नव nine, पञ्च five, सप्त च and seven, हरीन् Vanaras, बिभेद tore into pieces.

Translation

सुदुर्जयः who is difficult to conquer, सःवीरः that hero, समरे in battle, सूर्यसङ्काशैः like the Sun, शातकुम्भविभूषितैः decorated with gold, शरैः arrows, वानरान् Vanaras, प्रममाथ killed.

Translation

समरे in battle, शरपीडिताः pierced by arrows, तेवानराः those Vanaras, भिन्नगात्राः necks broken, सुरैः by asuras, महासुराःइव like great suras, मथितसङ्कल्पाः frustrated in mind, पेतुः fallen.

Translation

ते they, वानरर्षभाः bulls among Vanaras, सम्युगे in battle, घोरैः dreadful, बाणगभस्तिभिः arrows like Sun 's rays, तपन्तम् blazing, आदित्यम् इव like the Sun's rays, सङ्कृद्धा highly enraged, अभ्यधावन्त rushed.

Translation

ततः then, सर्वे all, वानराः Vanaras, भिन्नदेहाः broken bodies, विचेतसः lost consciousness, व्यथिताः lost courage, रुधिरेण by blood, समुक्षिताः mutilated, विद्रवन्तिस्म flowed.

Translation

तेवानराः those Vanaras, समरे in battle, सशिलायुधाः armed with rocks, नर्दन्तः roaring, अभिवृत्ताः not turning back, अर्थे for the cause, पराक्रम्य by their valour, त्यक्तजीविताः giving up life.

Translation

तेप्लवङ्गमाः those Vanaras, समरे in battle, पर्यवस्थिताः retraced back, रावणिम् Ravana's son, द्रुमैः trees, पर्यताग्रैश्च peaks of mountains, शिलाभिश्च and rocks, अभ्यवर्षन्त rained again.

Translation

महातेजाः energetic, समितिञ्जयः ever victorious in war, रावणिः Indrajith, द्रुमाणाम् trees, शिलानां च and at rocks, प्राणहरम् that which can take out life, महत् deadly, तंवर्षम् rain, व्यपोहत dispersed.

Translation

ततः then, प्रभुः Lord, समरे in battle, पावकसङ्काशैः burning like fire, आशीविषोपमैः like venomous serpents, शरैः arrows, वानराणाम् on Vanaras, अनीकानि complete army, बिभेद shattered.

Translation

सः he, तिक्ष्णै very sharp, अष्टादशशरैः eighteen, गन्धमादनम् Gandhamadana, विद्ध्वा shattered, दूरात् far away, अवस्थितम् standing, नलम् Nala also, नवभिः nine, विव्याथ shattered.

Translation

महावीर्यः eminent hero, मर्मविदारणैः private parts, सप्तभिः seven, मैन्दम् Mainda, पञ्चभिः five, विशिखैः by spade, गजंचैव even Gaja, संयुगे in battle, विव्याथ afflicted.

Translation

तदा then, सः he, जाम्बवन्तम् Jambavantha, दशभिः ten, नीलम् Neela, त्रिंशद्भिरेव च thirty, सुग्रीवम् Sugriva, ऋषभंचैव and Rshaba, अङ्गदम् Angada, तथा in the same way, द्विविदम् Dwivida, दत्तवरैः con fired with boons, घोरैः terrific, तीक्ष्णैः sharp, निष्प्राणान् lose consciousness, अकरोत् did.

Translation

सङ्कृद्धः highly enraged, मूर्छितः lost senses, कालानगिरिव like fire at the time of destruction, बहुभिः many, शरैः arrows, तदा then, मुख्यान् chief, अन्यान् others, वानरानपि Vanaras also, अर्दयामास tormented.

Translation

सः he, सूर्यसङ्काशैः like the Sun, सुमुक्सैः stretching to the ear, शीघ्रगामिभिः swift moving, शरैः arrows, महारणे in the great war, वानराणाम् at Vanaras, अनीकानि many, निर्ममन्थ hurt.

Translation

हृष्टः happy, सः he, शरजालेन net of arrows, मोहिताम् deluded, क्षतजोक्षिताम् lost senses, आकुलाम् vast, वानरीम् Vanaras, सेवान् army, परया very, प्रीत्या happy, ददर्श appeared.

Translation

महातेजाः highly energetic, बली strong, राक्षसेन्द्रात्मजः Rakshasa king's son, पुरेव swift, दारुणम् dreadful, बाणवर्षं च rain of arrows, शस्त्रवर्षं च and shower of weapons, संसृज्य dropping, बली mighty, इन्द्रजित् Indrajith, त्वरितः swiftly, वानरानीकम् Vanara army, ममर्द devastated.

Translation

स्वसैन्यम् his own army, उत्सृज्य leaving, तूर्णम् moving swiftly, महारणे great battle, समेत्य staying, अदृश्यमानः concealed, वानरवाहिनीषु from Vanara army, उग्रम् sharp, शरजालम् arrows of net, नीलाम्बुधरः from the blue sky, अम्बुयथा like rainy cloud, ववर्ष rained.

Translation

रणे in battle, शक्रजिद्बाणविशीर्णदेहाः struck by Indrajith, bodies broken to pieces, मायाहताः victims of cheating, अद्रिकल्पाः like mountains, ते they, हरयः Vanaras, विस्वरम् discordant tones, उन्नदन्तः shrieking, इन्द्रवज्राभिहताः hit by Indra's thunderbolt, नगेन्द्राःयथा mountains like, निपेतुः fell.

Translation

रणे in war, ते they, वानरवाहिनीषु only Vanara troops, केवलम् alone, सिताग्रान् sharp pointed, बाणान् arrows, सन्ददृशुः saw, आवृतम् covering them, मायाविगूढम् magical power, सुरेन्द्रशत्रुम् enemy of Indra, तंराक्षसम् अपि those Rakshasas also, न अपश्यन् not seen.

Translation

ततः thereafter, रक्षोधिपतिः Rakshasa Lord, महात्मा great self, सः he, शिताग्रैः sharp tipped, रविप्रकाशैः bright like the Sun, बाणगणैः volleys of arrows, सर्वाः all, दिशः sides, प्रच्छादयामास despatched, वानरेन्द्रान् Vanara leaders, विपादयामास च eradicated.

Translation

सः he, व्याविध्यदीप्तानिलसन्निभानि glowing like fire sacrifice, सविस्फुलिङ्गोज्ज्वलपावकानि flames with sparks of fire, शूलनिस्त्रिंशपरश्वधानिtridents, swords and axes, तीव्रम् violent, प्लवगेन्द्रसैन्ये Vanara army, ववर्ष rained.

Translation

ततः then, ज्वलनसङ्काशैः glowing like, शरैः arrows, शक्रजिद्भाणैः by Indrajith's arrows, ताडिताः struck, वानरयूथपाः Vanara troops, प्रफुल्लाः bearing flowers, किंशुकाःइव like Kimsuka trees.

Translation

राक्षसेन्द्राभिनिर्भिन्नाः hit by the king of Rakshasas one over the other, ते they, वानरर्षभाः bulls among Vanaras, अन्योन्यम् one another, अभिसर्पन्तः gliding towards, विस्वरम् discordant tones, निनदन्तश्च roared, निपेतुः fell down.

Translation

गगनम् sky, उदीक्षमाणाः looking up, केचित् some, शरैः arrows, नेत्रेषु in the eyes, ताडिताः pierced, अन्योन्यम् one another, विविशुः holding, जगतीतले on the ground, पेतुश्च fell.

Translation

राक्षसोत्तमः foremost of Rakshasas, इन्द्रजित् Indrajith, हनूमन्तं च at Hanuman, सुग्रीवम् Sugriva, अङ्गदम् Angada, गन्धमादनम् Gandhamadanam, जाम्बवन्तम् Jambavantha, सुषेणंच Sushenu, वेगदर्शिनमेव च Vegadarsi, मैन्दं च and Mainda, द्विविदम् Dwivida, नीलम् Neela, गवाक्षम् Gavaksha, विद्युद्दंष्ट्रम् Vidyuddhamshtra, वानरंच Vanaras, सूर्याननम् Suryanana, ज्योतिमुखम् Jyothimukha, तथा that way, दधिमुखम् Dadhimukha, हरिम् monkeys, पावकाक्षम् Pavakasha, नळंचैव Nala also, कुमुदम् Kumuda, वानरंचैव Vanaras, सर्वान् all, तान् of them, हरिशार्दूलान् tigers among Vanaras, मन्त्रसम्हितैः charged with mantras, प्रास्सैः lances, शूलैः tridents, शितैः sharp, बाणैः arrows, विव्याध pierced.

Translation

सः he, गदाभिः maces, तपनीयवङ्खैः arrows shining with golden colour, बाणैः arrows, हरियूथमुख्यान् leaders of Vanara troops, निर्भिद्य wounded, सलक्ष्मणम् Lakshmana, रामम् Rama, भास्कररमशिकल्पैः shining like Sun 's rays, शरवृष्टिजालैः volley of arrows, ववर्ष rained.

Translation

परमाद्भुतश्रीः most wonderful and prosperous, सःरामः that Rama, बाणवर्षैः rain of arrows, अभिवर्ष्यमाणः while continuing to rain, तान् them, धारानिपातानिन like rain of water drops, अच्नित्य not minding, समीक्षमाणः was looking at, ततः that, लक्ष्मणम् Lakshman, इति this, उवाच spoke.

Translation

लक्ष्मण Lakshmana, राक्षसेन्द्रः Rakshasa king, असौ that, सुरेन्द्रशत्रुः enemy of Indra, ब्रह्मास्त्रम् Brahmastram, आश्रित्य secured, हरिसैन्यम् Vanara army, निपातयित्वा having pained, अस्मान् by that, शितैः sharp, शरैः arrows, प्रसक्तम् using that power, अर्दयति tormenting.

Translation

स्वयम्भूवा creator, दत्तवरः who is conferred with boon of invincibility, महात्मान great, समाहितः steadfast, अन्तर्हितभीमकायः concealed in dreadful form, युधि in combat, नष्टदेहः body not visible, उद्यतास्त्रः with weapons uplifted, इन्द्रजित् Indrajith, अद्य now, निहन्तुम् to destroy, कथम् how can it be, शक्यः possible.

Translation

एतत् this, अस्त्रम् weapon, यस्य his, यः that which, अस्य whose, प्रभवः glorious, भगवान् god, स्वयम्भुः creator, अच्नित्यः inconceivable, मन्ये remain calm, धीमन् wise, त्वम् you, इह here, अद्य now, अव्यग्रमनाः undisturbed, बाणावपातम् hail of arrows, मयासह with me, सहस्व tolerate.

Translation

सर्वाधिकः all sides, एषः in that way, राक्षसेन्द्रः Rakshasa king, सायकवृष्टिजालैः with volley of arrows, प्रच्छादयतु covering thickly, पतिताग्य्रशूरम् able warriors falling, एतत् this, सर्वम् all, वानरराजसैन्यम् Vanara king's army, च भ्राजते not shining.

Translation

असौ to us, निवृत्तयुद्धौ desisted from combat, गतरोषहर्षे lost pride and happiness, विसंज्ञौ lost consciousness, पतितौ fallen, आवाम् both of us, दृष्टवा seeing, रणाग्य्रलक्ष्मीम् attained prosperity after war, समादाय come, ध्रुवम् surely, अमरारिवासम् abode of enemies of gods, प्रवेक्ष्यति will enter.

Translation

ततः then, तौ the two, इन्द्रजितः Indrajith, अस्त्रजालैः net of arrows, तत्रthere, तथा that way, विशस्तौ fallen down, बभूवतुः severed, सः he, राक्षसेन्द्रश्चापि even the Rakshasa king, तत्र there, तौ the two, विदर्शयित्वा seeing them, युधि battle, हर्षात् happy, ननाद roared.

Translation

ततः thereafter, सः he, तदा then, वानरसैन्यम् Vanara army, लक्ष्मणेनसह accompanied by Lakshmana, रामं च and Rama, सङ्ख्ये from the battle, एवम् in that way, विषादयित्वा withdrew, यातुधानैः moved to abode, संस्तूयमानः while being praised, दशग्रीवभुजाभिगुप्ताम् protected by Ravana's arms, पुरीम् city, सहसा at once, विवेश entered, हृष्टितः happily, सर्वम् all, पित्रे to father, अभ्वुवाद related.